Tkanina z Bayeux jako średniowieczny reportaż

W świecie, w którym informacja dociera do nas w ułamku sekundy, a ekrany telefonów bezustannie migoczą nagłówkami o dynamicznych zmianach na geopolitycznej mapie świata, łatwo ulec złudzeniu, że „wojna informacyjna” i kreowanie narracji to wynalazki naszych czasów. Nic bardziej mylnego. Aby się o tym przekonać, wystarczy przyjrzeć się niezwykłemu wydarzeniu, które właśnie elektryzuje miłośników sztuki i historii po obu stronach kanału La Manche.

​Po niemal tysiącu lat do Anglii powróciła Tkanina z Bayeux. To monumentalne, siedemdziesięciometrowe dzieło sztuki, pod ścisłą eskortą i w specjalnej klimatyzowanej skrzyni chroniącej delikatne nici przed najmniejszymi drganiami, dotarło do British Museum. Rekordowe zainteresowanie wystawą (bilety wyprzedane na pniu za kwotę 2,5 miliona funtów!) pokazuje, że to nie tylko bezcenny zabytek, ale też opowieść, która wciąż ma magnetyczną siłę.

​Spójrzmy jednak na to dzieło nie tylko jak na zabytek, ale jak na… pierwszy wielki, średniowieczny reportaż wizualny.

Kto trzyma igłę, ten ma władzę

​Tkanina z Bayeux to w rzeczywistości gigantyczny haft wykonany kolorowymi wełnianymi nićmi na lnianym płótnie. Przedstawia wydarzenia, które doprowadziły do bitwy pod Hastings w 1066 roku i sam podbój Anglii przez Wilhelma Zdobywcę.

​Gdy przyjrzymy się jej z bliska, uderza nas komiksowa wręcz struktura. Scena po scenie, klatka po klatce, tkaczki (najprawdopodobniej angielskie zakonnice pracujące pod okiem normandzkich zleceniodawców) uwieczniły dramatyczne losy dwóch pretendentów do angielskiego tronu: Harolda Godwinsona oraz Wilhelma, księcia Normandii.

​W tym miejscu warto jednak zadać kluczowe, reporterskie pytanie: Kto był "sponsorem" tego przedsięwzięcia?

​Wszystko wskazuje na to, że inicjatorem powstania tkaniny był Odo, biskup Bayeux i przyrodni brat Wilhelma Zdobywcy. Odo nie tylko zabezpieczał interesy nowej władzy, ale sam pojawia się na płótnie w glorii chwały, zagrzewając wojowników do walki. Tkanina miała zawisnąć w katedrze w Bayeux – miejscu publicznym, gdzie niepiśmienny lud mógł chłonąć historię obrazkową.

​I tu kryje się geniusz tej propagandy. Tkanina nie powstała, by obiektywnie zrelacjonować fakty. Powstała, by usprawiedliwić najazd.

​Anatomia manipulacji sprzed tysiąca lat

​Jak sprawić, by brutalny podbój obcego kraju wyglądał na sprawiedliwy i popierany przez samego Boga? Normanowie użyli do tego subtelnych narzędzi narracyjnych, które współcześni spece od wizerunku nazwaliby framingiem (ramowaniem):

• ​Złamanie przysięgi jako grzech kardynalny: główna oś fabularna tkaniny koncentruje się wokół przysięgi, jaką Harold rzekomo złożył Wilhelmowi na świętych relikwiach, obiecując mu angielską koronę. Gdy Harold sam zasiada na tronie po śmierci Edwarda Wyznawcy, zostaje przedstawiony jako krzywoprzysięzca i uzurpator.
• ​Demonizacja przeciwnika: Harold na tkaninie nie jest pokazany jako potwór – Normanowie byli zbyt sprytni na tak tani zabieg. Pokazano go jako tragicznego, ale ewidentnie ukaranego przez los (i Boga) władcę. Jego śmierć – uwieczniona w słynnej scenie ze strzałą wbitą w oko – miała być ostatecznym dowodem na to, że sprawiedliwości stało się zadość.
• ​Marginesy pełne podtekstów: niezwykle ciekawe są dolne i górne bordiury tkaniny. Obok fantastycznych zwierząt czy scen z bajek Ezopa, w miarę zbliżania się do bitwy pod Hastings, na dolnym marginesie zaczynają pojawiać się odarte z rynsztunku trupy, sępy i uciekający cywile. To genialny zabieg potęgujący dramaturgię i pokazujący nieuchronność klęski tych, którzy sprzeciwili się woli niebios.

​Spojrzenie z perspektywy humanistki 

​Patrząc na to niezwykłe siedemdziesięciometrowe płótno, trudno nie ulec melancholijnej refleksji nad naturą ludzkiej pamięci. Anglosasi – pokonani, ograbieni z ziemi i poddani surowej asymilacji – nie mieli szansy opowiedzieć swojej wersji wydarzeń. Ich głos został dosłownie i w przenośni przeszyty normandzką igłą.

​Przez kolejne stulecia to właśnie Tkanina z Bayeux kształtowała wyobrażenie o tym, co wydarzyło się w 1066 roku. Stała się dominującym kodem kulturowym, podręcznikową ilustracją i ostateczną prawdą o narodzinach nowej Anglii.

​To dla nas, współczesnych odbiorców, ważna lekcja uważności. Kiedy dziś czytamy doniesienia prasowe, oglądamy relacje w telewizji czy przeglądamy media społecznościowe, pamiętajmy o Tkaninie z Bayeux. Zawsze warto zadać sobie pytanie: Kto trzyma igłę w tej opowieści? Kto decyduje o tym, które postacie znajdą się w centrum, a czyje głosy zostaną zepchnięte na margines historii?

​Bo ostatecznie to nie samo zwycięstwo decyduje o tym, jak zostaniemy zapamiętani – decyduje o tym ten, kto ma przywilej opowiedzenia o nim światu.