Film bez kamery. Co dzieje się z obrazem, kiedy niczego już nie musi przedstawiać?

Przez ponad sto dwadzieścia lat film nosił w sobie fundamentalne znamię prawdy. Nawet najbardziej fantasmagoryczne dzieło science fiction czy senne, surrealistyczne wizje opierały się na niezłomnym fundamencie: obiektyw kamery musiał zarejestrować światło odbite od fizycznego obiektu. Światło to uderzało w kliszę lub matrycę, utrwalając ślad czegoś, co kiedyś naprawdę istniało przed obiektywem. Kino było sztuką odcisku, cieniem rzucanym przez rzeczywistość.

Dziś ten wiekowy, ontologiczny porządek chwieje się w posadach. Chińskie studia generatywnego wideo nie pytają już o to, czy algorytm potrafi wygenerować efektowny klip, ale udowadniają, że sztuczna inteligencja może stworzyć cały, samowystarczalny przemysł obrazów. W tym nowym pejzażu rodzi się pytanie znacznie głębsze niż techniczna ciekawostka: co zostaje z kina, kiedy obraz nie musi być już sfilmowany?

Grafika utworzona przez AI

Skok na głęboką wodę (z Odyseuszem w tle)

Siedzę dzisiaj przy oknie, z filiżanką gorącej herbaty w dłoniach, patrząc na niespiesznie upływający popołudniowy czas. Moje myśli krążą wokół wiadomości, która niedawno przemknęła przez media społecznościowe i nagłówki prasowe. Wygląda na to, że świat nagle, niemal z dnia na dzień, przypomniał sobie o podróżach pewnego brodatego Greka sprzed blisko 2700 lat.

Impulsem okazała się nowa, hollywoodzka ekranizacja „Odysei”. Efekt? Statystyki ze Stanów Zjednoczonych wręcz zdumiewają. Sprzedaż wydań drukowanych skoczyła od początku roku o 76%, a Biblioteka Publiczna w Nowym Jorku odnotowała w samym lipcu gigantyczny, bo aż 338-procentowy wzrost zapotrzebowania na poemat Homera. Szczególnym wzięciem cieszy się znakomity, uwspółcześniony przekład Emily Wilson – choć sama tłumaczka nie kryje dystansu i dość krytycznie pointuje spłycenia oraz hollywoodzkie uproszczenia zastosowane w filmie (pisałam o tym we wcześniejszym tekście).

Zapewne powinnam się cieszyć. Jako osoba, dla której literatura jest chlebem powszednim i bezpieczną przystanią, powinnam klaskać z zachwytu, że dzieło absolutnie fundamentalne dla kultury zachodniej trafia pod strzechy i na listy bestsellerów. A jednak… zerkam w moją filiżankę i czuję pewien niepokój. Wybaczcie mi ten odrobinę sceptyczny ton, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że mamy do czynienia z bardzo specyficznym zjawiskiem.

Co tracimy, kiedy z niejednoznacznego człowieka robimy pomnik samotnego geniusza?

Są takie wieczory, kiedy po obejrzeniu głośnego filmu biograficznego zostajemy z poczuciem zachwytu, ale i pewnego cichego niedosytu. Kino uwielbia pisać ludzkie życiorysy od nowa. Potrzebuje jasnego schematu: wybitny umysł, tragiczne odosobnienie, brak zrozumienia u otoczenia i bolesna alienacja. W ten sposób powstaje pomnik – wyrazisty, elegancki i… całkowicie pozbawiony niuansów.

Jeden z najbardziej poruszających przykładów tego mechanizmu to wizerunek Alana Turinga. W powszechnej świadomości – utrwalonej chociażby przez hollywoodzką Grę tajemnic (The Imitation Game) z wybitną skądinąd rolą Benedicta Cumberbatcha – Turing funkcjonuje jako genialny, ale społecznie wycofany, chłodny matematyk, żyjący wyłącznie w świecie cyfr, pozbawiony poczucia humoru i głęboko samotny.

Co jednak dzieje się w momencie, gdy z archiwum wyłania się zupełnie inny obraz?

Kiedy adaptacja klasyki staje się zdradą?

Zanim wlejemy gorącą wodę do ulubionej filiżanki i usiądziemy w fotelu, by zastanowić się nad kolejnym filmowym widowiskiem, warto postawić sobie pytanie: czego właściwie oczekujemy od kina, gdy sięga ono po literackie fundamenty naszej kultury? Czy wierne przełożenie fabuły to gwarancja sukcesu, czy może największą zdradą wobec pierwowzoru jest spłaszczenie jego filozoficznego ciężaru?

Głos Emily Wilson — autorki znakomicie przyjętego pierwszego angielskiego przekładu Odysei dokonanego przez kobietę — wywołał niedawno głośną dyskusję w świecie krytyki filmowej i literackiej. Badaczka bezlitośnie oceniła najnowsze monumentalne widowisko Christophera Nolana. Choć reżyser ten od lat przyzwyczaił nas do kunsztownej żonglerki czasem, oszałamiających efektów wizualnych i narracyjnego rozmachu, zdaniem Wilson jego ekranizacja eposu Homera okazała się wydmuszką: pozbawioną psychologicznej, politycznej i etycznej głębi, która od tysiącleci stanowi o sile oryginału.

Cyfrowe duchy i zagłuszanie straty. Refleksje po „Zaraz wracam”

Kiedy zaparzyłam dziś moją ulubioną herbatę i usiadłam z nią na chwilę w ciszy, patrząc na tętniące życiem miasto za oknem, moje myśli powędrowały w stronę jednego z najbardziej poruszających odcinków Czarnego lustra – „Zaraz wracam” (ang. Be Right Back). To przejmująca historia Marthy, która po tragicznej śmierci swojego ukochanego Asha z rozpaczy decyduje się na skorzystanie z nowatorskiej usługi. System, analizując pozostawione przez niego maile, wiadomości i wpisy w mediach społecznościowych, tworzy wirtualnego awatara, z którym kobieta wchodzi w coraz głębsze interakcje.

Jeszcze dekadę temu oglądaliśmy ten odcinek jak niepokojącą, odległą dystopię. Dziś granica między ekranową fikcją a naszą codziennością właściwie przestała istnieć.

Kadr z filmu

Biblioteka jako miejsce żywej rozmowy

Ostatnio zastanawiałam się nad tym, czym tak naprawdę jest dla nas biblioteka w dzisiejszym, tak szybko pędzącym świecie. Czy to tylko cichy, zakurzony magazyn przeszłości, w którym rzędy półek przechowują minione myśli i zapisane dawno temu karty? A może wręcz przeciwnie – to tętniące życiem laboratorium pamięci kulturowej, w którym przeszłość nieustannie zderza się z teraźniejszością, rodząc zupełnie nowe sensy i inspiracje?

Bliska jest mi myśl, że współczesna biblioteka to przede wszystkim miejsce żywej, fascynującej rozmowy. Rozmowy, która nie zna granic czasu ani przestrzeni. Najlepszym tego dowodem jest ogłoszony właśnie program tegorocznego National Book Festival, organizowanego przez amerykańską Bibliotekę Kongresu (Library of Congress). Już 22 sierpnia ta niezwykła instytucja udowodni nam, że kultura to system naczyń połączonych, w którym literatura, kino i poezja nieustannie się przenikają.

W programie tego wydarzenia wymienieni są twórcy, których spotkanie na jednej scenie już teraz elektryzuje. Z jednej strony usłyszymy Ann Patchett – tegoroczną laureatkę nagrody za całokształt twórczości prozatorskiej, która opowie o swojej powieści „Whistler”. Z drugiej – przed publicznością stanie mistrz kina, Martin Scorsese, przypominając nam, jak blisko siebie leżą wielka literatura i wielki ekran oraz jak ruchomy obraz potrafi czerpać z głębi słowa pisanego. Do tej wielogłosowej dyskusji dołączy również poeta Arthur Sze z książką poświęconą sztuce przekładu poezji. Bo czymże jest przekład, jeśli nie budowaniem mostów i próbą zrozumienia drugiego człowieka na najbardziej subtelnym poziomie?

Ann Patchett (zdjęcie: Emily Dorio)

To niezwykłe zestawienie nazwisk idealnie pokazuje, że biblioteka nie jest zamkniętym, hermetycznym skarbcem. To otwarta przestrzeń dialogu. Tłumaczenie poezji, filmowa wrażliwość Scorsese i głęboka proza Patchett spotykają się w jednym miejscu, by wspólnie opowiedzieć o kondycji współczesnego człowieka. To okazja, by na chwilę się zatrzymać, złapać oddech i spojrzeć na kulturę szerzej – nie jak na zbiór osobnych szufladek, ale jak na żywy, pulsujący organizm.

Najpiękniejsze w tym wszystkim jest to, że w tej żywej rozmowie możemy wziąć udział my wszyscy, niezależnie od tego, gdzie akurat się znajdujemy. Transmisje ze sceny głównej będą dostępne online, co pozwoli nam przenieść się do samego serca tego kulturowego laboratorium bez wychodzenia z domu.

Zachęcam Was gorąco, byście 22 sierpnia usiedli w swoim ulubionym fotelu, przygotowali filiżankę aromatycznej kawy lub herbaty i wspólnie ze mną wsłuchali się w te inspirujące głosy. Bo kultura staje się naprawdę żywa dopiero wtedy, gdy staje się tematem naszej wspólnej rozmowy.

A czym dla Was jest biblioteka? Kojarzy Wam się z ciszą i zakurzonymi półkami czy raczej z przestrzenią pełną twórczego fermentu? 

Światy zagubione w czasie. Dlaczego warto wrócić do kina Wojciecha Jerzego Hassa?

Wojciech Jerzy Hass to bez wątpienia jeden z najbardziej fascynujących twórców w historii polskiego kina. Gdy myślimy o „polskiej szkole filmowej”, przed oczami stają nam zazwyczaj dramatyczne rozliczenia z historią, wojenne traumy czy polityczne napięcia. Hass poszedł jednak zupełnie inną, własną ścieżką. Wybrał drogę poetyckiej samotności, kreując na ekranie światy, które urzekają wizualnym bogactwem i głęboką, przejmującą melancholią.

Jeśli minęło już trochę czasu, odkąd ostatni raz oglądałaś jego dzieła, to idealny moment, by zaparzyć filiżankę ulubionej herbaty i pozwolić sobie na ponowny powrót do tego niezwykłego uniwersum.

Mistrz filmowego bezczasu

Filmy Hassa nie starzeją się w tradycyjny sposób, ponieważ od samego początku były zawieszone poza realnym czasem. Reżyser potrafił materializować na ekranie to, co najtrudniejsze do uchwycenia: marzenia senne, zakamarki ludzkiej pamięci i tęsknotę za światem, który bezpowrotnie minął.

Jego kino to labirynt, w którym gubimy się z czystą przyjemnością. Przypomnij sobie te unikalne motywy, które stały się jego wizytówką:

• Labirynty i wnętrza pełne tajemnic – ciasne pokoje, przepełnione antykami strychy, hotele stojące na granicy światów (jak w Sanatorium pod Klepsydrą). U Hassa przestrzeń żyje własnym życiem.

• Czas, który płynie inaczej – czas w jego filmach pętli się, cofa, gubi swój linearny porządek, idealnie oddając mechanizmy ludzkiej psychiki i literackich pierwowzorów.

• Niezwykła plastyka kadru – każdy obraz był dopracowany niczym barokowe malarstwo. Hass, z wykształcenia grafik i malarz, komponował ujęcia z niezwykłą wrażliwością na detal, światłocień i fakturę przedmiotów.

"W filmie interesuje mnie przede wszystkim czysty proces poetycki. Interesuje mnie stwarzanie świata całkowicie fikcyjnego..." — Wojciech Jerzy Hass

Dwa oblicza niespełnienia: Od dusznych zaułków po barokowe salony

Aby najpełniej poczuć geniusz Hassa, warto zestawić ze sobą dwa jego wielkie dzieła, które choć powstały na zupełnie różnych etapach jego twórczości i opierają się na skrajnie odmiennej literaturze, dotykają tego samego – bolesnego piękna ludzkiego zagubienia.

„Pętla” – Studium samotności w pętli czasu

Pętla (1957), będąca pełnometrażowym debiutem Hassa, to jedno z najbardziej poruszających i bezkompromisowych dzieł w historii naszego kina. Ekranizacja opowiadania Marka Hłaski w rękach Hassa zyskała jednak zupełnie nowy, egzystencjalny wymiar.

Reżyser zrezygnował z czystego realizmu na rzecz dusznej, wręcz onirycznej atmosfery. Towarzysząc Kubie (w tej roli genialny Gustaw Holoubek) w jego tragicznej próbie wytrwania w trzeźwości do godziny osiemnastej, nie oglądamy po prostu dramatu alkoholika. Oglądamy człowieka uwięzionego w klatce własnej psychiki.

Miasto w Pętli jest ciasne, osaczające, pełne krzywych cieni i niepokojących zaułków. Każdy rekwizyt – natrętny dźwięk telefonu, tykanie zegara, rozbite szkło – potęguje uczucie osaczenia. Dla Kuby czas nie płynie – on pętleje. Każda minuta przybliżająca go do upragnionej godziny jest walką, a zegarki zdają się drwić z jego wysiłków. Powrót do tego filmu to niezwykle intensywne, głębokie doświadczenie, które pokazuje, jak mistrzowsko Hass potrafił przełożyć wewnętrzne cierpienie na język obrazu.

„Lalka” – Kostium, który kryje melancholię

Wydawać by się mogło, że po wielkim sukcesie Rękopisu znalezionego w Saragossie, ekranizacja XIX-wiecznej powieści Bolesława Prusa będzie powrotem do klasycznej, linearnej narracji. Nic bardziej mylnego. Hass stworzył Lalkę (1968) całkowicie po swojemu, odzierając ją z tradycyjnego, podręcznikowego pozytywizmu, a wydobywając z niej czysty, dekadencki romantyzm.

Wokulski w interpretacji Mariusza Dmochowskiego to nie zaradny kupiec zepchnięty na boczny tor przez nieszczęśliwą miłość. To rasowy bohater hassowski – samotnik, marzyciel i człowiek boleśne niedopasowany do epoki, w której przyszło mu żyć.

Warszawa u Hassa jest ciężka, barokowa, pełna kurzu, staroci i mechanicznych zabawek. Sceny w sklepie Wokulskiego, gdzie w tle poruszają się nakręcane lalki i pozytywki, to prawdziwy majstersztyk wizualny. Ludzie w tym świecie często wydają się równie sztuczni i uwięzieni w swoich rolach jak owe automaty. Reżyser genialnie portretuje fascynację Izabelą Łęcką jako ekranizację wewnętrznego mitu bohatera. Powrót do Lalki pozwala zachwycić się tym, jak precyzyjnie można przełożyć literacką klasykę na poezję wizualną, gdzie ruinami i bogactwem rządzi ta sama nostalgia za tym, co nieuchwytne.

Dlaczego potrzebujemy tego kina właśnie dziś?

Dzisiejsze kino bywa głośne, szybkie i dosłowne. Powrót do twórczości Hassa – czy to do kameralnej Pętli, wielkiej Lalki, czy hipnotyzującego Sanatorium pod Klepsydrą – to doskonała praktyka uważności i zwolnienia biegu.

Hass miał genialny, wręcz intymny słuch do wielkiej literatury. Potrafił przekształcić ją w dzieła autonomiczne, które zachwyciły samego Luisa Buñuela czy Martina Scorsese. Jego filmy wymagają od nas skupienia, ale w zamian oferują niesamowity, niemal medytacyjny spokój i przestrzeń na własne refleksje. To seanse, z których zawsze wychodzi się wewnętrznie bogatszym.

Wojciech Jerzy Hass pozostawił po sobie kinematografię, która nie pyta o chwilowe mody. To sztuka czysta, osobista i ponadczasowa. Może to właśnie dziś wieczorem warto wyciągnąć z domowej filmoteki jeden z jego filmów i na nowo dać się porwać tej niezwykłej magii?

A Ty do którego z filmów Hassa masz najgłębszy sentyment? Który obraz najmocniej zapisał się w Twojej pamięci? Podziel się swoimi myślami w komentarzach pod filiżanką dobrej kawy!

Książka kontra ekran - dwa oblicza Very Stanhope (i wielki finał na horyzoncie!)

Rzadko się zdarza, aby serialowa adaptacja kryminału nie tylko dorównała literackiemu pierwowzorowi, ale w pewnych aspektach go wyprzedziła. A jak to wygląda w przypadku słynnej detektyw z Northumberland?

Dziś chciałabym podzielić się z Wami moimi przemyśleniami o różnicach między serią książek Ann Cleeves a uwielbianym serialem „Vera”.

Vera na papierze i na ekranie

Jeśli znacie Verę Stanhope tylko z ekranu, wersja książkowa może Was nieco zaskoczyć. Moim zdaniem literacki pierwowzór głównej bohaterki jest... odrobinę mniej trójwymiarowy. W powieściach Ann Cleeves Vera bywa bardziej surowa, prostolinijna, a jej wewnętrzny świat nie jest aż tak głęboki, jak moglibyśmy się spodziewać.

Dopiero Brenda Blethyn w serialowej adaptacji tchnęła w tę postać prawdziwą magię. To na ekranie Vera zyskała tę niezwykłą, magnetyczną głębię – unikalne połączenie szorstkości, genialnego umysłu, ukrytego ciepła i ujmujących słabości. Serialowa Vera potrafi zachwycić, wzruszyć i zirytować jednocześnie, stając się postacią z krwi i kości, której po prostu nie da się zapomnieć.

Nadchodzi pożegnanie...

Dla wszystkich fanów twórczości Ann Cleeves mam smutną wiadomość. Autorka zapowiedziała kolejną, ale niestety ostatnią książkę zamykającą całą serię.

Muszę Wam się przyznać, że nie mogę się jej doczekać! Z jednej strony wyczekuję momentu, w którym poznam ostateczne losy i domknięcie historii Very, z drugiej – już teraz czuję lekki smutek, że to będzie nasze pożegnanie z tą wyjątkową bohaterką. Filmowa seria zakończyła się już jakiś czas temu. Czy książkowa Vera też (uwaga spoiler) przejdzie na emeryturę? 

---

A jakie są Wasze wrażenia?

Jestem ciekawa Waszego zdania!

• Jak Wam się podobały książki Ann Cleeves?

• Wolicie literacki oryginał, czy jednak to serial filmowy skradł Wasze serca?

Dajcie znać w komentarzach, chętnie poznam Wasze opinie o fenomenie pani detektyw w charakterystycznym kapeluszu!

Jesień życia w wersji premium

Kiedy myślimy o starości w polskich realiach, przed oczami staje nam często dość smutny, monotonny obraz. Samotność, zakupy zliczane co do grosza, telewizor grający w pustym pokoju i czekanie na telefon od wiecznie zajętych dzieci czy wnuków. Kojarzymy ten czas z wycofaniem się z życia i powolnym gaszeniem świateł.

A co, gdyby mogło być zupełnie inaczej?

Jeśli potrzebujesz solidnej dawki optymizmu i chcesz uwierzyć, że najlepsze lata mogą być jeszcze przed nami, musisz poznać wyjątkową czwórkę z Coopers Chase. Seria kryminałów Richarda Osmana (zaczynająca się od bestsellerowego „Czwartkowego Klubu Zbrodni”) to nie tylko genialne zagadki detektywistyczne. To przede wszystkim piękna, pełna humoru i ciepła alternatywa dla zakorzenionego w nas obrazu samotnej starości.

---

Poznajcie ekipę, która nie bawi się w karmienie gołębi

W luksusowej wiosce emerytalnej w sercu malowniczej Anglii spotyka się czworo skrajnie różnych seniorów:

• Elizabeth – genialna, nieco tajemnicza była agentka MI6, która potrafi zdobyć każdą informację i zorganizować przesłuchanie w przerwie na herbatę.

• Joyce – urocza, z pozoru krucha była pielęgniarka, której przenikliwość i zdolność bacznej obserwacji świata potrafią zaskoczyć największych twardzieli.

• Ibrahim – niesamowicie inteligentny, poukładany psychiatra, dbający o kondycję umysłu i ciała.

• Ron – dawny lewicowy aktywista i związkowiec, który wciąż ma w sobie mnóstwo młodzieńczego buntu i nigdy nie odpuszcza walki o swoje.

Co robią w czwartki? Zamiast narzekać na zdrowie, spotykają się w saloniku, piją dobre wino i... rozwiązują niewyjaśnione sprawy morderstw. A kiedy zbrodnia puka do ich własnych drzwi, bez wahania ruszają w teren, bezbłędnie ogrywając lokalną policję.

---

Lekcja dla nas: Starość to nie wyrok, to nowy początek

Książki Osmana czyta się jednym tchem, ale najważniejsze jest to, co zostawiają w nas po zamknięciu ostatniej strony. To potężny, optymistyczny manifest mówiący o tym, że wiek to tylko cyfra, a prawdziwe życie toczy się w naszych głowach i relacjach z ludźmi.

Co ta seria mówi nam o alternatywie dla samotnej jesieni życia?

• Siła tkwi we wspólnocie: bohaterowie Osmana pokazują, że na prawdziwą przyjaźń nigdy nie jest za późno. Tworzą dla siebie nawzajem najwspanialszą sieć wsparcia. Nie są sami, bo mają siebie – z wszystkimi swoimi wadami, historiami i talentami.

• Niewidzialność staje się supermocą: społeczeństwo często ignoruje starszych ludzi. Elizabeth, Joyce, Ron i Ibrahim potrafią to genialnie wykorzystać! Wykorzystują stereotyp „nieszkodliwego staruszka”, by wchodzić tam, gdzie nikomu innemu się nie udaje, i wyciągać sekrety od najgroźniejszych przestępców.

• Apetyt na życie nie ma daty ważności: oni wciąż kochają, flirtują, kłócą się, uczą nowych rzeczy i popełniają błędy. Ich codzienność nie jest wegetacją – jest przygodą.

---

Odrzućmy lęk, wybierzmy działanie

Richard Osman stworzył świat, do którego chce się uciec, ale z którego warto też czerpać inspirację pełnymi garściami. „Czwartkowy Klub Zbrodni” udowadnia, że jesień życia wcale nie musi być szara i samotna. Może mieć barwy ekscytującego śledztwa, smak dobrego wina i ciepło ramion oddanych przyjaciół.

Ta seria to idealny plasterek na wszelkie lęki przed przemijaniem. Pokazuje, że dopóki mamy wokół siebie ludzi i pasję – niezależnie od tego, czy jest to rozwiązywanie zagadek kryminalnych, czy uprawianie ogrodu – jesteśmy nie do zatrzymania.