W świecie wiecznego „Stand-by”. Jak usłyszeć siebie w hałasie codzienności?

Zatrzymaj się na jedną, krótką chwilę. Odłóż na bok telefon (gdy tylko skończysz czytać ten tekst!), zamknij oczy i wsłuchaj się w to, co Cię otacza. Co słyszysz? Szum klimatyzatora? Dźwięk powiadomień? Szum aut za oknem?

Żyjemy w świecie, który nigdy nie sypia. Wszyscy gdzieś pędzimy, nieustannie goniąc uciekający czas. Staliśmy się zakładnikami permanentnego stanu stand-by – zawsze dostępni, zawsze online, zawsze gotowi, by odpowiedzieć na mail, zareagować na wiadomości, podjąć kolejne wyzwanie. Nasze telefony rzadko kiedy gasną, a nasze umysły? One nie gasną nigdy.

Przebodźcowani i odcięci od korzeni

Jesteśmy pokoleniem ludzi głęboko przebodźcowanych. Każdego dnia zalewa nas ocean informacji, dźwięków i sztucznego światła. I choć nauczyliśmy się w tym funkcjonować, nasz organizm pamięta coś zupełnie innego. Organicznie, biologicznie jesteśmy przecież stworzeni do kontaktu z naturą. Nasz układ nerwowy kocha ciszę, a zamiast ryku silników, do prawidłowego balansu potrzebuje odgłosów przyrody – szumu drzew, śpiewu ptaków, miarowego uderzania kropel deszczu o ziemię.

Kiedy ostatni raz spacerowałaś po lesie bez słuchawek w uszach? Kiedy pozwoliłaś sobie na luksus patrzenia na chmury bez wyrzutów sumienia, że „marnujesz czas”?

Wypierając naszą naturalną potrzebę bliskości z ziemią, powoli tracimy wewnętrzny spokój. Przewartościowanie swojego życia w świecie, w którym twarda ekonomia i pogoń za zyskiem niemal całkowicie wzięły górę nad humanistycznym podejściem do człowieka, wydaje się zadaniem karkołomnym. Czy w tym rozpędzonym pociągu w ogóle da się jeszcze wcisnąć hamulec bezpieczeństwa?

---

Czy Pokolenie Z znalazło na to sposób?

Co ciekawe, na horyzoncie pojawia się iskierka nadziei, a przynosi ją młodsze pokolenie. Pokolenie Z, tak często krytykowane za „niechęć do ciężkiej pracy”, może mieć nam do przekazania coś niezwykle ważnego. To oni głośno mówią o quiet quitting (wypełnianiu tylko swoich obowiązków, bez dawania się wykorzystywać), stawiają wyraźne granice między życiem prywatnym a zawodowym i bez rezygnacji redefiniują pojęcie sukcesu.

Dla nich sukcesem coraz częściej nie jest status i stan konta okupiony wypaleniem zawodowym, ale święty spokój, czas na pasje i zdrowie psychiczne. Może warto się od nich tego nauczyć? Może ich bunt przeciwko korporacyjnemu kieratowi to nie lenistwo, ale zdrowy instynkt samozachowawczy?

Jak odzyskać siebie w rozpędzonym świecie?

Odzyskanie wewnętrznej harmonii nie musi oznaczać rzucenia wszystkiego i wyjazdu w Bieszczady (choć brzmi to kusząco!). To raczej kwestia małych, codziennych wyborów.

• Radykalna cyfrowa higiena: wprowadźmy wieczory bez ekranów. Niech sypialnia stanie się strefą wolną od technologii.

• Mikrodawki natury: nawet krótki, uważny spacer po pobliskim parku, bez telefonu w dłoni, potrafi zdziałać cuda dla naszego przebodźcowanego mózgu. Wsłuchajmy się w otaczającą nas zieleń.

• Powrót do humanizmu: przypomnijmy sobie, co nas karmi wewnętrznie – dobra książka, rozmowa z bliską osobą twarzą w twarz, filiżanka ciepłej herbaty wypita w ciszy.

Świat nie zwolni tylko dlatego, że tego chcemy. Ekonomia nadal będzie parła do przodu. Ale to my decydujemy, ile z tego pędu wpuścimy do środka. Czas na nowo przewartościować to, co naprawdę ważne. Bo na koniec dnia najcenniejsze, co posiadamy, to nasz własny wewnętrzny spokój.

---

A jak to wygląda u Was? Udaje Wam się znaleźć balans w tej codziennej gonitwie, czy też czujecie, że świat pędzi zbyt szybko? Co myślicie o podejściu Pokolenia Z? Dajcie znać w komentarzach. 

Sztuka niespiesznego kroku. Co tracimy, kiedy wszędzie biegniemy?

Świat wokół nas zdaje się mieć tylko jeden bieg: coraz szybciej, wydajniej, mocniej. Mierzymy czas w minutach spędzonych na spotkaniach, liczbę odhaczonych zadań w kalendarzu i kroków w aplikacjach. W tym nieustannym pędzie łatwo jednak przeoczyć coś bardzo ważnego – samą drogę.

A gdyby tak na chwilę wrzucić niższy bieg? Gdyby pozwolić sobie na luksus, jakim jest niespieszny krok?

Geometria pośpiechu kontra urok błądzenia

Kiedy biegniemy – dosłownie lub w przenośni – poruszamy się po liniach prostych. Punkt A, punkt B, najkrótsza trasa, wzrok utkwiony w chodniku albo w ekranie telefonu. Pośpiech zawęża nasze pole widzenia do wąskiego tunelu. Rejestrujemy wtedy tylko przeszkody do pokonania, a nie świat, który nas otacza.

Niespieszny krok ma zupełnie inną geometrię. Jest pełen zakoli, zatrzymań i łagodnych łuków. Dopiero gdy zwalniamy, zaczynamy zauważać detale. W maju widać to najlepiej – to właśnie wtedy, idąc powoli alejkami parku, możemy dostrzec, jak z dnia na dzień zmienia się odcień zieleni, jak światło filtruje się przez młode liście i jak pachnie powietrze po nagłym, wiosennym deszczu.

Co zostaje w tyle, gdy biegniemy?

Kiedy wszędzie się spieszymy, tracimy przede wszystkim trzy rzeczy:

• Kontakt z własnymi myślami. W pędzie tylko reagujemy na bodźce. Dopiero w rytmie spokojnego marszu nasze myśli zyskują przestrzeń, by swobodnie dryfować. To nie przypadek, że najwspanialsi pisarze i filozofowie traktowali spacery jako nieodłączną część swojej pracy twórczej. Nogi idą, a głowa… układa klocki, które wcześniej wydawały się do siebie nie pasować.

• Uważność na mikro-zachwyty. Śpiew ptaka, który na moment cichnie, gdy przechodzimy obok, gra świateł na elewacji starej kamienicy, uśmiech nieznajomego. Te drobne rzeczy budują naszą codzienną radość życia, ale są zbyt kruche, by przetrwać zderzenie z naszym pośpiechem.

• Głęboki odpoczynek. Bieganie z językiem na brodzie trzyma nasz organizm w permanentnym stanie pogotowia. Spacer bez konkretnego celu – uprawiany wyłącznie dla samej przyjemności ruchu – działa jak reset dla przebodźcowanego układu nerwowego.

Manifest wolnego kroku

Sztuka niespiesznego kroku to nie strata czasu. To jego odzyskiwanie. To świadomy wybór, że w tym konkretnym kwadransie nie muszę być nigdzie indziej, niż jestem teraz.

Następnym razem, gdy wyjdziesz na zewnątrz, spróbuj zrobić mały eksperyment. Zwolnij tempo o połowę. Pozwól sobie na to, by iść bez pośpiechu, bez zerkania na zegarek, chłonąc świat wszystkimi zmysłami. Zobacz, co pięknego czeka na Ciebie tuż za rogiem, kiedy dasz sobie czas, by to zauważyć.

A Ty? Kiedy ostatnio pozwoliłaś sobie na spacer bez celu?

Magia ukryta w codzienności. Jak odnaleźć i docenić drobne przyjemności?

Czy zdarzyło Ci się kiedyś złapać na tym, że czekasz na „coś wielkiego”? Na urlop, który odbędzie się za kilka miesięcy, na piątkowy wieczór, na awans, na weekend? Często żyjemy w trybie zawieszenia, przesuwając suwak z napisem „szczęście” na bliżej nieokreśloną przyszłość. A tymczasem życie składa się przecież z pojedynczych, zwykłych dni.

​Prawda jest taka, że to nie wielkie wydarzenia budują nasze codzienne poczucie szczęścia, ale małe, niepozorne momenty. Drobne przyjemności – tzw. glimmers (błyski) – są wokół nas przez cały czas. Trzeba tylko nauczyć się je zauważać.

​Jak to zrobić i w pełni czerpać z nich radość? Zapraszam Cię na krótką podróż po sztuce uważności.

​Gdzie szukać małych radości?

​Drobne przyjemności nie wymagają wielkich nakładów finansowych ani skomplikowanej logistyki. Są proste, łatwo dostępne i... darmowe. Oto kilka przykładów, które mogą umilić Twój dzień:

• ​Poranny rytuał: pierwszy łyk gorącej kawy lub herbaty w absolutnej ciszy, zanim świat na dobre się obudzi.
• ​Dotyk natury: ciepłe promienie słońca na twarzy podczas spaceru, zapach powietrza po deszczu czy widok świeżych kwiatów w wazonie.
• ​Czysty komfort: chwila, w której wieczorem wsuwasz się pod świeżą, pachnącą pościel po długim dniu.
• ​Dźwięki, które koją: ulubiona piosenka lecąca w radiu, gdy stoisz w korku, albo szum drzew za oknem.
• ​Zwykła-niezwykła życzliwość: uśmiech nieznajomego na ulicy lub krótka, miła wymiana zdań ze sprzedawcą.

​Jak nauczyć się je zauważać? (Trening uważności)

​Nasze mózgi mają naturalną tendencję do skupiania się na negatywach – to mechanizm obronny, który ma nas chronić przed zagrożeniami. Na szczęście uważność (mindfulness) można wytrenować jak mięsień!

​1. Włącz zmysły

​Kiedy robisz coś przyjemnego, zaangażuj wszystkie zmysły. Jeśli pijesz rano napar, nie przeglądaj w tym samym czasie telefonu. Poczuj ciepło kubka w dłoniach, przyjrzyj się unoszącej się parze, poczuj głęboki aromat i delektuj się smakiem. Bądź tam całą sobą.

​2. Praktykuj „mikro-wdzięczność”

​Pod koniec dnia, zamiast myśleć o tym, czego nie udało Ci się zrobić, wymień (w myślach lub w notesie) trzy małe, dobre rzeczy, które Cię spotkały. Może to być smaczny obiad, ładne światło o zachodzie słońca albo chwila przytulenia z bliską osobą.

​3. Zwolnij krok

​Dosłownie. Kiedy idziesz do pracy lub na zakupy, zwolnij tempo chodzenia o 10%. Podnieś głowę, rozejrzyj się dookoła. Zaskakujące, jak wiele pięknych detali – jak choćby ciekawa architektura czy kwitnący krzew – umyka nam, gdy biegniemy przed siebie.

​„Życie jest piękne, gdy umiesz dostrzec to, co niewidoczne dla oczu spieszących się ludzi”

​Dlaczego warto?

​Docenianie drobiazgów zmienia naszą chemię mózgu. Obniża poziom stresu, uczy nas bycia „tu i teraz” i sprawia, że stajemy się bardziej odporne na codzienne życiowe burze. Kiedy nauczysz się czerpać radość z małych rzeczy, nagle okaże się, że Twój dzień był pełen dobrych momentów – nawet jeśli pogoda była brzydka, a w pracy panował chaos.

​A Ty? Jaka była Twoja dzisiejsza drobna przyjemność?

Nowa nadzieja w walce z depresją

Każdy, kto choć raz dotknął ciemności, jaką jest depresja, wie, że to nie jest po prostu „gorszy dzień”. To ciężka, wycieńczająca choroba, która potrafi odebrać radość z najmniejszych rzeczy i sprawić, że codzienność staje się wyzwaniem i ogromnym ciężarem. Co gorsza, czasami tradycyjne leki i standardowe metody terapii nie przynoszą upragnionej ulgi. Pojawia się wtedy poczucie bezsilności.

Jest jednak nadzieja na zmianę. Na mapie nowoczesnej medycyny pojawiło się rozwiązanie, które dla wielu osób stało się prawdziwym punktem zwrotnym – program leczenia esketaminą.

Lekarstwo, które naprawdę działa

To nie są tylko puste obietnice – to metoda, która naprawdę działa.

Wiele osób, które brały udział w programie, opowiada o tym, jak po długich miesiącach, a nawet latach emocjonalnego odrętwienia, wreszcie poczuły upragnioną ulgę. Esketamina działa inaczej niż klasyczne antydepresanty. Daje szansę na szybszą poprawę samopoczucia, powrót do dawnych pasji i, co najważniejsze, na odzyskanie kontroli nad własnym życiem. Pokazuje, że z głębokiego kryzysu można wyjść i znów cieszyć się poranną kawą czy spacerem.

Czym jest program esketaminowy (w dużym skrócie)? 

Oto najważniejsze, podstawowe informacje, które warto znać na start:

• Dla kogo? Program jest skierowany do osób dorosłych zmagających się z tzw. depresją lekooporną – czyli sytuacją, w której co najmniej dwa różne leki przeciwdepresyjne nie przyniosły oczekiwanej poprawy.

• Jak wygląda leczenie? Lek podawany jest w formie aerozolu do nosa.

• Bezpieczeństwo przede wszystkim. Wszystko odbywa się w przyjaznej atmosferze, w placówce medycznej, pod okiem troskliwego personelu, który dba o komfort i bezpieczeństwo na każdym etapie.

• Dostępność. Programy te są w pełni refundowane, co oznacza, że nowoczesne leczenie jest na wyciągnięcie ręki.

Zrób ten jeden krok – warto spróbować!

Wiem, że depresja potrafi odebrać siły do działania i sprawić, że nawet wykonanie jednego telefonu wydaje się barierą nie do pokonania. Ale pomyśl o tym jako o prezencie dla samej siebie – o szansie na lepsze, lżejsze jutro.

Zgłoszenie się do programu to żaden wstyd — to ogromny akt odwagi i miłości do życia, które wciąż na nas czeka. Dowiedz się więcej w najbliższym ośrodku prowadzącym program esketaminowy. 

Dbajcie o siebie i pamiętajcie, że to prawda — po każdej nocy w końcu przychodzi dzień.

Światy zagubione w czasie. Dlaczego warto wrócić do kina Wojciecha Jerzego Hassa?

Wojciech Jerzy Hass to bez wątpienia jeden z najbardziej fascynujących twórców w historii polskiego kina. Gdy myślimy o „polskiej szkole filmowej”, przed oczami stają nam zazwyczaj dramatyczne rozliczenia z historią, wojenne traumy czy polityczne napięcia. Hass poszedł jednak zupełnie inną, własną ścieżką. Wybrał drogę poetyckiej samotności, kreując na ekranie światy, które urzekają wizualnym bogactwem i głęboką, przejmującą melancholią.

Jeśli minęło już trochę czasu, odkąd ostatni raz oglądałaś jego dzieła, to idealny moment, by zaparzyć filiżankę ulubionej herbaty i pozwolić sobie na ponowny powrót do tego niezwykłego uniwersum.

Mistrz filmowego bezczasu

Filmy Hassa nie starzeją się w tradycyjny sposób, ponieważ od samego początku były zawieszone poza realnym czasem. Reżyser potrafił materializować na ekranie to, co najtrudniejsze do uchwycenia: marzenia senne, zakamarki ludzkiej pamięci i tęsknotę za światem, który bezpowrotnie minął.

Jego kino to labirynt, w którym gubimy się z czystą przyjemnością. Przypomnij sobie te unikalne motywy, które stały się jego wizytówką:

• Labirynty i wnętrza pełne tajemnic – ciasne pokoje, przepełnione antykami strychy, hotele stojące na granicy światów (jak w Sanatorium pod Klepsydrą). U Hassa przestrzeń żyje własnym życiem.

• Czas, który płynie inaczej – czas w jego filmach pętli się, cofa, gubi swój linearny porządek, idealnie oddając mechanizmy ludzkiej psychiki i literackich pierwowzorów.

• Niezwykła plastyka kadru – każdy obraz był dopracowany niczym barokowe malarstwo. Hass, z wykształcenia grafik i malarz, komponował ujęcia z niezwykłą wrażliwością na detal, światłocień i fakturę przedmiotów.

"W filmie interesuje mnie przede wszystkim czysty proces poetycki. Interesuje mnie stwarzanie świata całkowicie fikcyjnego..." — Wojciech Jerzy Hass

Dwa oblicza niespełnienia: Od dusznych zaułków po barokowe salony

Aby najpełniej poczuć geniusz Hassa, warto zestawić ze sobą dwa jego wielkie dzieła, które choć powstały na zupełnie różnych etapach jego twórczości i opierają się na skrajnie odmiennej literaturze, dotykają tego samego – bolesnego piękna ludzkiego zagubienia.

„Pętla” – Studium samotności w pętli czasu

Pętla (1957), będąca pełnometrażowym debiutem Hassa, to jedno z najbardziej poruszających i bezkompromisowych dzieł w historii naszego kina. Ekranizacja opowiadania Marka Hłaski w rękach Hassa zyskała jednak zupełnie nowy, egzystencjalny wymiar.

Reżyser zrezygnował z czystego realizmu na rzecz dusznej, wręcz onirycznej atmosfery. Towarzysząc Kubie (w tej roli genialny Gustaw Holoubek) w jego tragicznej próbie wytrwania w trzeźwości do godziny osiemnastej, nie oglądamy po prostu dramatu alkoholika. Oglądamy człowieka uwięzionego w klatce własnej psychiki.

Miasto w Pętli jest ciasne, osaczające, pełne krzywych cieni i niepokojących zaułków. Każdy rekwizyt – natrętny dźwięk telefonu, tykanie zegara, rozbite szkło – potęguje uczucie osaczenia. Dla Kuby czas nie płynie – on pętleje. Każda minuta przybliżająca go do upragnionej godziny jest walką, a zegarki zdają się drwić z jego wysiłków. Powrót do tego filmu to niezwykle intensywne, głębokie doświadczenie, które pokazuje, jak mistrzowsko Hass potrafił przełożyć wewnętrzne cierpienie na język obrazu.

„Lalka” – Kostium, który kryje melancholię

Wydawać by się mogło, że po wielkim sukcesie Rękopisu znalezionego w Saragossie, ekranizacja XIX-wiecznej powieści Bolesława Prusa będzie powrotem do klasycznej, linearnej narracji. Nic bardziej mylnego. Hass stworzył Lalkę (1968) całkowicie po swojemu, odzierając ją z tradycyjnego, podręcznikowego pozytywizmu, a wydobywając z niej czysty, dekadencki romantyzm.

Wokulski w interpretacji Mariusza Dmochowskiego to nie zaradny kupiec zepchnięty na boczny tor przez nieszczęśliwą miłość. To rasowy bohater hassowski – samotnik, marzyciel i człowiek boleśne niedopasowany do epoki, w której przyszło mu żyć.

Warszawa u Hassa jest ciężka, barokowa, pełna kurzu, staroci i mechanicznych zabawek. Sceny w sklepie Wokulskiego, gdzie w tle poruszają się nakręcane lalki i pozytywki, to prawdziwy majstersztyk wizualny. Ludzie w tym świecie często wydają się równie sztuczni i uwięzieni w swoich rolach jak owe automaty. Reżyser genialnie portretuje fascynację Izabelą Łęcką jako ekranizację wewnętrznego mitu bohatera. Powrót do Lalki pozwala zachwycić się tym, jak precyzyjnie można przełożyć literacką klasykę na poezję wizualną, gdzie ruinami i bogactwem rządzi ta sama nostalgia za tym, co nieuchwytne.

Dlaczego potrzebujemy tego kina właśnie dziś?

Dzisiejsze kino bywa głośne, szybkie i dosłowne. Powrót do twórczości Hassa – czy to do kameralnej Pętli, wielkiej Lalki, czy hipnotyzującego Sanatorium pod Klepsydrą – to doskonała praktyka uważności i zwolnienia biegu.

Hass miał genialny, wręcz intymny słuch do wielkiej literatury. Potrafił przekształcić ją w dzieła autonomiczne, które zachwyciły samego Luisa Buñuela czy Martina Scorsese. Jego filmy wymagają od nas skupienia, ale w zamian oferują niesamowity, niemal medytacyjny spokój i przestrzeń na własne refleksje. To seanse, z których zawsze wychodzi się wewnętrznie bogatszym.

Wojciech Jerzy Hass pozostawił po sobie kinematografię, która nie pyta o chwilowe mody. To sztuka czysta, osobista i ponadczasowa. Może to właśnie dziś wieczorem warto wyciągnąć z domowej filmoteki jeden z jego filmów i na nowo dać się porwać tej niezwykłej magii?

A Ty do którego z filmów Hassa masz najgłębszy sentyment? Który obraz najmocniej zapisał się w Twojej pamięci? Podziel się swoimi myślami w komentarzach pod filiżanką dobrej kawy!

Kiedy piosenka zyskuje nową duszę. Magia kobiecych coverów w jazzie

Za oknem popołudniowe światło powoli łagodnieje, a w mojej dłoni paruje ulubiona herbata. To ten moment dnia, w którym najbardziej lubię otaczać się dźwiękami, które nigdzie się nie spieszą. Włączam ulubiony album lub playlistę – i pozwalam, by przestrzeń wypełnił jazz.

Ostatnio przyłapałam się na tym, jak niezwykłą moc mają jazzowe interpretacje utworów, które z definicji znamy już na pamięć. Czy zdarzyło Wam się kiedyś usłyszeć piosenkę tak odmienioną, że po plecach przeszły Wam ciarki? To właśnie potęga jazzu i niezwykłych kobiet, które potrafią wziąć na warsztat absolutnie każdy motyw muzyczny i tchnąć w niego zupełnie nowe, głębokie życie.

Jazzowy cover w wykonaniu kobiety rzadko jest zwykłym odtworzeniem melodii. To raczej intymny dialog z tekstem, rozbieranie go na części pierwsze i składanie na nowo – z dojrzałością, czułością, a czasem z odrobiną buntu.

Gdybym miała zabrać Was dziś w podróż po moich osobistych, muzycznych zachwytach, na naszej drodze spotkałybyśmy te niezwykłe artystki.

Fundamenty, czyli tam, gdzie mieszka dusza

Nie sposób mówić o jazzowej interpretacji bez ukłonu w stronę historii. Ella Fitzgerald potrafiła wziąć jakikolwiek utwór z Great American Songbook i zamienić go w popis technicznej perfekcji, która jednak nigdy nie traciła dziewczęcego uroku. Obok niej zawsze w moim sercu brzmi Billie Holiday – jej wykonania, przepełnione melancholią i bolesną szczerością, sprawiają, że każde słowo waży tonę.

I wreszcie Nina Simone. Kiedy Nina śpiewała cudzą kompozycję – jak choćby słynne Feeling Good – redefiniowała ją tak mocno, że pierwotna wersja natychmiast zacierała się w pamięci. W jej głosie były potęga, duma i prawda, przed którą nie dało się uciec.

Nowoczesna elegancja i zmysłowość

Kiedy myślę o wieczorze idealnym, bardzo często towarzyszy mi Diana Krall. Jej głęboki, niski głos w połączeniu z genialną, oszczędną grą na pianinie ma w sobie magnetyzm. Słuchając jej interpretacji klasyków i nie tylko, łatwo przenieść się myślami do kameralnego, nowojorskiego klubu z połowy ubiegłego wieku.

Z kolei Melody Gardot przynosi ze sobą zupełnie inną, tajemniczą aurę. W jej śpiewie czuć paryski szyk, nostalgię i niezwykłą delikatność, która potrafi otulić w chłodniejsze dni.

Ciepło, które przynosi ukojenie

Są też takie głosy, które działają jak ciepły koc. Należy do nich bez wątpienia Stacey Kent. Jej interpretacje, szczególnie te flirtujące z brazylijską bossa novą, są pełne lekkości, słońca i subtelnego wdzięku. Słuchając jej, ma się wrażenie, że świat na chwilę zwalnia.

Podobnie działa na mnie Norah Jones. Choć jej twórczość płynnie zaciera granice między jazzem, popem a folkiem, to jej intymny i bliski mikrofonu śpiew sprawia, że każda wykonywana przez nią ballada brzmi jak szeptana prosto do ucha tajemnica.

W jazzie najpiękniejsze jest to, że nie pyta on o metrykę utworu, ale o emocje, jakie można z niego wydobyć. Te siedem artystek to dla mnie dowód na to, że muzyka ma nieskończenie wiele warstw – wystarczy tylko odpowiednia wrażliwość, by je odsłonić.

A jak to wygląda z Waszej perspektywy? Czy macie swoje ukochane jazzowe wykonania znanych utworów, do których wracacie w niespieszne wieczory? Przytulna przestrzeń w komentarzach jest dziś całkowicie Wasza.

Świat, którego już nie ma...

Dzisiaj chciałam porozmawiać z Wami o czymś, co niezmiennie wywołuje u mnie ciepły uśmiech, ale i ciche westchnienie tęsknoty. Czy pamiętacie jeszcze Kabaret Starszych Panów?

​Świat, którego już nie ma

​Kiedy myślę o Jeremim Przyborze i Jerzym Wasowskim, przed oczami staje mi czarno-biały kadr, w którym elegancja nie była na pokaz, a słowo miało absolutną wagę. Dwaj panowie w żakietach tzw. "jaskółkach", z cylindrami na głowach, wprowadzali nas do uniwersum pełnego subtelnego dowcipu, liryzmu i niespotykanej nigdzie indziej kultury osobistej.

​To nie był zwykły program rozrywkowy. To była oaza inteligencji, rymu idealnego i melodii, które natychmiast zapadały w serce. Kto z nas nie nucił pod nosem "Piosenka jest dobra na wszystko", nie uśmiechał się przy "Addio, pomidory!" czy nie wzruszał przy "Na całej połaci śnieg"?

​W tamtych tekstach ukryta była niezwykła mądrość – podana lekko, z przymrużeniem oka, bez cienia wulgarności czy taniej kontrowersji. Starsi Panowie traktowali swojego widza z ogromnym szacunkiem, jak partnera w inteligentnej rozmowie.

​Melancholia pustych foteli

​I tutaj pojawia się ten cichy, trochę parzący w serce smutek. Oglądając dzisiejszą scenę satyryczną, coraz częściej łapię się na tym, że patrzę w ekran z poczuciem ogromnej straty. Gdzie podziali się ich następcy?

​Dzisiejszy humor bywa głośny, szybki, często jaskrawy i nastawiony na natychmiastowy efekt. Brakuje mi w nim tego dawnego niedopowiedzenia, poetyckiego kunsztu i gry słów, która bawiła do łez, nie raniąc nikogo po drodze.

​Odchodzą mistrzowie, a fotele po nich pozostają puste. Bo czy da się zastąpić kogoś, kto potrafił połączyć kabaret z najwyższą formą sztuki literackiej?

​To trochę bolesne, że współczesna rozrywka tak rzadko sięga po te wyższe rejestry wrażliwości. Tęsknię za tą rzadką dziś mieszanką melancholii i humoru, za czułością, z jaką Przybora i Wasowski opowiadali o ludzkich słabościach.

​Ocalić od zapomnienia

​Może i nie ma już następców Starszych Panów. Może tamta epoka musiała minąć bezpowrotnie. Ale na szczęście zostały nam nagrania, teksty i nuty, do których zawsze możemy wrócić, gdy świat wokół staje się zbyt głośny i chaotyczny.

​Dla mnie Kabaret Starszych Panów to wciąż bezpieczna przystań. Ilekroć włączam ich piosenki, czuję, że dotykam czegoś absolutnie czystego i pięknego.

Kto naprawdę napisał „Annę Kareninę”?

Usiądźcie wygodnie z kubkiem ulubionej kawy lub herbaty. Dziś chciałabym zabrać Was w podróż do XIX-wiecznej Rosji, do posiadłości Jasna Polana. To tam powstawało jedno z największych dzieł literatury światowej – Anna Karenina Lwa Tołstoja. Książka, którą większość z nas kojarzy z tragicznym wątkiem miłosnym i słynnym zdaniem o szczęśliwych i nieszczęśliwych rodzinach, kryje w sobie tajemnicę, o której rzadko mówi się w szkołach.

Kiedy czytamy tę powieść, uderza nas coś niezwykłego: niesamowita, wręcz intymna precyzja, z jaką Tołstoj oddał kobiecą psychikę. Emocje Anny, upokorzenie Dolly, dylematy Kitty – wszystko to wydaje się opisane nie przez XIX-wiecznego hrabiego i patriarchę, ale przez kogoś, kto doskonale zna kobiecy świat od podszewki.

Czy to tylko genialna intuicja pisarza? A może u jego boku stała cicha współautorka?

Cień przy biurku: Zofia Tołstoj (z domu Bierg)

Zofia Tołstoj przeszła do historii głównie jako oddana żona, która przepisywała rękopisy męża. I to jak! Monumentalną Wojnę i pokój przepisała od początku do końca siedem razy – ręcznie, przy świecach, często używając lupy, by rozszyfrować bazgroły Lwa.

Jednak współczesne badania literaturoznawcze i analizy biograficzne (m.in. oparte na wydanych pod koniec XX wieku dziennikach Zofii oraz jej wspomnieniach Moje życie) rzucają zupełnie nowe światło na jej rolę. Zofia nie była jedynie „żywą kserokopiarką”. Była pierwszą recenzentką, redaktorką i – jak twierdzą niektórzy badacze – nieoficjalną współautorką.

To właśnie w dzienniku Zofii z lutego 1870 roku znajduje się pierwszy ślad narodzin powieści. Zapisała wtedy: „Powiedział mi, że ma pomysł na napisanie o zamężnej kobiecie z wyższych sfer, która się zatraciła. Powiedział, że jego celem jest uczynienie tej kobiety godną współczucia, a nie winną”.

Zofia wnosiła do tekstów męża autentyzm kobiecego doświadczenia. Tołstoj garściami czerpał z jej przeżyć, emocji i intymnych zapisków. Mało tego, przeniósł do powieści ich własne życie: wątek oświadczyn Lewina, w którym Lewin każe narzeczonej czytać swoje młodzieńcze dzienniki pełne miłosnych podbojów, wydarzył się naprawdę między Lwem a Zofią na tydzień przed ich ślubem.

Figura autora-hermafrodyty: Prawda czy mit?

W krytyce literackiej od lat funkcjonuje fascynujące pojęcie „autora-hermafrodyty” (lub autora androginicznego), które spopularyzowała m.in. Virginia Woolf. Oznacza ono twórcę, którego umysł potrafi przekroczyć ograniczenia własnej płci, łącząc pierwiastek męski i żeński, by osiągnąć pełnię artystycznego wyrazu. Lew Tołstoj jest obok Gustave'a Flauberta (autora Pani Bovary) najczęściej przywoływanym przykładem takiego zjawiska.

Czy badania potwierdzają tę figurę w przypadku Tołstoja? I tak, i nie. Z punktu widzenia czystej psychologii twórczości Tołstoj posiadał genialną zdolność radykalnej empatii. Potrafił wręcz fizycznie „wczuć się” w rodzącą kobietę, porzuconą kochankę czy zazdrosną żonę.

Jednak współczesna krytyka feministyczna i badania nad tekstem (tzw. krytyka genetyczna, badająca proces powstawania dzieła) odzierają ten mit z romantycznej otoczki. Ta niesamowita „kobieca perspektywa” Tołstoja nie wzięła się z mistycznego, wewnętrznego obojnactwa jego duszy, ale z bardzo realnej, codziennej... eksploatacji życia emocjonalnego Zofii.

Tołstoj czytał pamiętniki żony, obserwował jej macierzyństwo (Zofia była w ciąży 16 razy!), jej stany depresyjne, lęki i samotność w małżeństwie. Geniusz Tołstoja polegał na tym, że potrafił to genialnie przetworzyć literacko, ale „tworzywo” dostarczała kobieta.

Sprawiedliwość po latach

Dziś badacze literatury coraz głośniej mówią o tym, że bez Zofii Anna Karenina nie byłaby tak wielowymiarowym arcydziełem. Choć formalnie na okładce widnieje tylko jedno nazwisko, to kobiecy głos, który tak mocno rezonuje na kartach powieści, ma konkretną autorkę.

Zofia Tołstoj przez lata pisała własne opowiadania i nowele (będące m.in. polemiką z trudnymi poglądami męża na małżeństwo), jednak władze carskie, a potem radzieckie, długo nie pozwalały na ich publikację, by nie niszczyć pomnikowego wizerunku Lwa. Dopiero XXI wiek przynosi jej należne miejsce w historii literatury.

A jak Wy odbieracie Annę Kareninę podczas lektury? Czytacie ją jako opowieść napisaną przez mężczyznę, czy jednak czujecie w niej tę głęboką, kobiecą solidarność?

Napiszcie w komentarzach, chętnie poznam Wasze zdanie przy kolejnej filiżance!

Między geniuszem a obsesją

Są takie nagrania w historii muzyki, które zmieniają wszystko. Kiedy w 1955 roku młody, zaledwie 22-letni kanadyjski pianista Glenn Gould wszedł do studia, by zarejestrować Wariacje Goldbergowskie J.S. Bacha, nikt nie przypuszczał, że to kameralne, napisane z myślą o klawesynie dzieło stanie się bestsellerem, a sam artysta – ikoną popkultury.

Gould powrócił do tego utworu pod koniec swojego życia, w 1981 roku, zamykając klamrą swoją genialną i pełną ekstrawagancji karierę. Dziś, po dekadach od tamtych premier, warto zadać sobie pytanie: czy interpretacje Goulda to wciąż nienaruszalny „wzór metra” z Sèvres? A może magnetyzm jego osobowości nieco przesłania nam dokonania innych mistrzów?

„Wzór metra” czy rewolucyjny przewrót?

Mówienie o nagraniu z 1955 roku jako o „wzorze metra” jest o tyle przewrotne, że Gould… zdemolował ówczesne standardy wykonywania Bacha. Zamiast romantycznego, pełnego patosu podejścia, zaproponował coś rześkiego, matematycznie precyzyjnego, a jednocześnie granego w zawrotnych, wręcz rockandrollowych tempach. Jego Bach był nowoczesny, surowy i pulsujący energią.

Z kolei nagranie z 1981 roku to zupełnie inna opowieść – wolniejsza, pełna zadumy, głęboko intelektualna. Te dwa wykonania pokazują, że dla samego Goulda stały wzorzec nie istniał. On ten utwór nieustannie dekonstruował.

Czy ktoś prześcignął mistrza? Inne spojrzenia na Goldbergi

Muzyka to na szczęście nie sport – tu nie da się zmierzyć sukcesu stoperem. Wielu wybitnych pianistów i klawesynistów udowodniło, że z arcydzieła Bacha można wydobyć zupełnie inne, równie zachwycające barwy:

• András Schiff – tam, gdzie u Goulda dominuje perkusyjna precyzja i chłód, Schiff wnosi śpiewność, niesamowitą lekkość i taneczny, barokowy wdzięk. Jego Bach jest cieplejszy, bardziej ludzki.

• Murray Perahia – proponuje interpretację niezwykle elegancką, zbalansowaną i głęboką emocjonalnie, bez cienia ekscentryczności.

• Zhu Xiao-Mei – chińska pianistka – odnalazła w Wariacjach niemal buddyjski spokój, harmonię i głęboką duchowość, która ucieka od technicznego popisu na rzecz czystej kontemplacji.

• Kimiko Ishizaka – jej wykonanie zachwyca absolutną transparentnością i wiernością tekstowi nutowemu, pokazując piękno czystej formy.

Nie zapominajmy też o wykonaniach klawesynowych (jak te w wykonaniu Trevora Pinnocka czy Pierre'a Hantaï), które przywracają dziełu jego oryginalny, historyczny blask.

Pułapka osobowości. Słuchamy Bacha czy Goulda?

Nie da się ukryć, że ocena dokonań Goulda jest nierozerwalnie związana z jego legendą. Niskie krzesełko z odciętymi nogami, z którego nie chciał zrezygnować, słynne nucenie i podśpiewywanie pod nos podczas gry (słyszalne na nagraniach!), obsesyjne unikanie przeziębień i całkowite wycofanie się z koncertów na rzecz studia nagraniowego – to wszystko stworzyło mit „szalonego geniusza”.

Osobowość Goulda ma gigantyczny wpływ na to, jak go odbieramy. Słuchając jego Wariacji, nie obcujemy z samym Bachem. Obcujemy z Bachem w głębokim, intymnym dialogu z Gouldem. Ta interpretacja jest tak zaborcza, że momentami całkowicie dominuje nad kompozycją. Dla jednych to szczyt artyzmu, dla innych – bariera, która nie pozwala w pełni cieszyć się architekturą barokowego dzieła.

Werdykt z perspektywy czasu

Czy ktoś prześcignął Glenna Goulda? W kategorii technicznej precyzji i świeżości spojrzenia – być może tak. W historii fonografii pojawiło się wiele wykonań doskonalszych brzmieniowo, bardziej wiernych epoce czy po prostu przyjemniejszych w odbiorze.

A jednak nagrania Kanadyjczyka mają w sobie coś z magii, obok której nie da się przejść obojętnie. Gould nie stworzył „wzoru metra” w sensie jedynej słusznej miary. Stworzył raczej punkt odniesienia – absolutną świętość, z którą każdy kolejny artysta mierzący się z Wariacjami Goldbergowskimi musi, chcąc nie chcąc, wejść w dyskusję.

A dla nas, słuchaczy, to najpiękniejszy prezent. Możemy bowiem wybierać między matematycznym chłodem geniusza a ciepłem jego następców, niezmiennie zachwycając się tym, jak nieskończony potencjał kryje w sobie muzyka Johanna Sebastiana Bacha.

A jakie jest Wasze zdanie?

Cyfrowy szafot i lekkość słów, które ranią

Dzisiaj moja filiżanka wróciła do filmu "Znienawidzeni" z serialu "Czarne lustro".

Siedziałam tak nad parującą kawą, patrząc na ekran, i po raz kolejny z każdym kadrem filmu ubywało mi ochoty na łyk napoju, za to przybywało gęsiej skórki.

Dla tych, którzy nie kojarzą tego odcinka (choć gorąco polecam nadrobić!) – mechanizm jest prosty i przerażający. Ludzie w mediach społecznościowych używają hashtagu, aby wskazać osobę, którą gardzą. Ta, która uzbiera ich najwięcej w ciągu doby, ginie. Brzmi jak mroczne science-fiction? Niestety, seans zostawił mnie z poczuciem, że ta fikcja jest niebezpiecznie blisko naszej codzienności.

---

Lekkość kliknięcia, ciężar słowa

W odcinku najbardziej uderzyła mnie reakcja ludzi, gdy prawda wyszła na jaw. "Ja tylko rzuciłam żartem", "Wszyscy tak pisali", "Nie myślałam, że to naprawdę coś zmieni".

Jak to możliwe, że jako ludzkość wykształciliśmy w sobie tak ogromne przyzwolenie na brak odpowiedzialności za słowa?

• Iluzja szklanego ekranu: smartfon stał się tarczą. Siedząc w bezpiecznym fotelu, z kubkiem ulubionej herbaty czy kawy, zapominamy, że po drugiej stronie światłowodu siedzi żywy człowiek. Taki sam jak my – z krwi, kości i emocji.

• Efekt rozproszenia odpowiedzialności: wylewając hejt w grupie tysięcy innych komentujących, czujemy się rozgrzeszeni. Skoro tłum krzyczy, to mój pojedynczy głos przecież nie ma znaczenia, prawda?

• Kultura natychmiastowości: emocja, impuls, klik. Nie ma już czasu na refleksję: „Czy to, co piszę, jest prawdziwe? Czy jest pomocne? Czy kogoś nie skrzywdzi?”

---

Cyfrowe szafoty

Współczesny internet momentami przypomina średniowieczny rynek, na którym tłum domaga się głowy skazańca. Różnica polega na tym, że dziś "szafotem" jest sekcja komentarzy, a katem może stać się każdy z nas, często bez poznania pełnego kontekstu sprawy.

Nienawiść stała się walutą, którą algorytmy chętnie promują, bo generuje zasięgi. Ale ceną za te zasięgi jest nasze człowieczeństwo. Słowa potrafią ranić tak samo mocno jak czyny, a rany, które zostawiają w psychice, potrafią krwawić latami.

Największym błędem technologii nie jest to, że daje nam narzędzia do niszczenia, ale to, że zdejmuje z nas poczucie winy za to niszczenie.

---

Powrót do uważności

Odstawiłam pustą filiżankę z postanowieniem zwracania baczniejszej uwagi na słowa. Zarówno te pisane publicznie, jak i te używane w prywatnych rozmowach.

W świecie, w którym tak łatwo jest kogoś "skasować", największą odwagą i luksusem staje się empatia. Zanim następnym razem wciśniemy Enter, dajmy sobie te trzy sekundy na oddech. Słowa mają moc kreowania, ale i niszczenia. I to my – nie algorytmy, nie telefony – wybieramy, jak tej mocy użyjemy.

A jakie są Wasze wrażenia po tym odcinku? Czy też macie poczucie, że granica między internetowym komentarzem a realną krzywdą już dawno się zatarła?

Książka kontra ekran - dwa oblicza Very Stanhope (i wielki finał na horyzoncie!)

Rzadko się zdarza, aby serialowa adaptacja kryminału nie tylko dorównała literackiemu pierwowzorowi, ale w pewnych aspektach go wyprzedziła. A jak to wygląda w przypadku słynnej detektyw z Northumberland?

Dziś chciałabym podzielić się z Wami moimi przemyśleniami o różnicach między serią książek Ann Cleeves a uwielbianym serialem „Vera”.

Vera na papierze i na ekranie

Jeśli znacie Verę Stanhope tylko z ekranu, wersja książkowa może Was nieco zaskoczyć. Moim zdaniem literacki pierwowzór głównej bohaterki jest... odrobinę mniej trójwymiarowy. W powieściach Ann Cleeves Vera bywa bardziej surowa, prostolinijna, a jej wewnętrzny świat nie jest aż tak głęboki, jak moglibyśmy się spodziewać.

Dopiero Brenda Blethyn w serialowej adaptacji tchnęła w tę postać prawdziwą magię. To na ekranie Vera zyskała tę niezwykłą, magnetyczną głębię – unikalne połączenie szorstkości, genialnego umysłu, ukrytego ciepła i ujmujących słabości. Serialowa Vera potrafi zachwycić, wzruszyć i zirytować jednocześnie, stając się postacią z krwi i kości, której po prostu nie da się zapomnieć.

Nadchodzi pożegnanie...

Dla wszystkich fanów twórczości Ann Cleeves mam smutną wiadomość. Autorka zapowiedziała kolejną, ale niestety ostatnią książkę zamykającą całą serię.

Muszę Wam się przyznać, że nie mogę się jej doczekać! Z jednej strony wyczekuję momentu, w którym poznam ostateczne losy i domknięcie historii Very, z drugiej – już teraz czuję lekki smutek, że to będzie nasze pożegnanie z tą wyjątkową bohaterką. Filmowa seria zakończyła się już jakiś czas temu. Czy książkowa Vera też (uwaga spoiler) przejdzie na emeryturę? 

---

A jakie są Wasze wrażenia?

Jestem ciekawa Waszego zdania!

• Jak Wam się podobały książki Ann Cleeves?

• Wolicie literacki oryginał, czy jednak to serial filmowy skradł Wasze serca?

Dajcie znać w komentarzach, chętnie poznam Wasze opinie o fenomenie pani detektyw w charakterystycznym kapeluszu!

Jesień życia w wersji premium

Kiedy myślimy o starości w polskich realiach, przed oczami staje nam często dość smutny, monotonny obraz. Samotność, zakupy zliczane co do grosza, telewizor grający w pustym pokoju i czekanie na telefon od wiecznie zajętych dzieci czy wnuków. Kojarzymy ten czas z wycofaniem się z życia i powolnym gaszeniem świateł.

A co, gdyby mogło być zupełnie inaczej?

Jeśli potrzebujesz solidnej dawki optymizmu i chcesz uwierzyć, że najlepsze lata mogą być jeszcze przed nami, musisz poznać wyjątkową czwórkę z Coopers Chase. Seria kryminałów Richarda Osmana (zaczynająca się od bestsellerowego „Czwartkowego Klubu Zbrodni”) to nie tylko genialne zagadki detektywistyczne. To przede wszystkim piękna, pełna humoru i ciepła alternatywa dla zakorzenionego w nas obrazu samotnej starości.

---

Poznajcie ekipę, która nie bawi się w karmienie gołębi

W luksusowej wiosce emerytalnej w sercu malowniczej Anglii spotyka się czworo skrajnie różnych seniorów:

• Elizabeth – genialna, nieco tajemnicza była agentka MI6, która potrafi zdobyć każdą informację i zorganizować przesłuchanie w przerwie na herbatę.

• Joyce – urocza, z pozoru krucha była pielęgniarka, której przenikliwość i zdolność bacznej obserwacji świata potrafią zaskoczyć największych twardzieli.

• Ibrahim – niesamowicie inteligentny, poukładany psychiatra, dbający o kondycję umysłu i ciała.

• Ron – dawny lewicowy aktywista i związkowiec, który wciąż ma w sobie mnóstwo młodzieńczego buntu i nigdy nie odpuszcza walki o swoje.

Co robią w czwartki? Zamiast narzekać na zdrowie, spotykają się w saloniku, piją dobre wino i... rozwiązują niewyjaśnione sprawy morderstw. A kiedy zbrodnia puka do ich własnych drzwi, bez wahania ruszają w teren, bezbłędnie ogrywając lokalną policję.

---

Lekcja dla nas: Starość to nie wyrok, to nowy początek

Książki Osmana czyta się jednym tchem, ale najważniejsze jest to, co zostawiają w nas po zamknięciu ostatniej strony. To potężny, optymistyczny manifest mówiący o tym, że wiek to tylko cyfra, a prawdziwe życie toczy się w naszych głowach i relacjach z ludźmi.

Co ta seria mówi nam o alternatywie dla samotnej jesieni życia?

• Siła tkwi we wspólnocie: bohaterowie Osmana pokazują, że na prawdziwą przyjaźń nigdy nie jest za późno. Tworzą dla siebie nawzajem najwspanialszą sieć wsparcia. Nie są sami, bo mają siebie – z wszystkimi swoimi wadami, historiami i talentami.

• Niewidzialność staje się supermocą: społeczeństwo często ignoruje starszych ludzi. Elizabeth, Joyce, Ron i Ibrahim potrafią to genialnie wykorzystać! Wykorzystują stereotyp „nieszkodliwego staruszka”, by wchodzić tam, gdzie nikomu innemu się nie udaje, i wyciągać sekrety od najgroźniejszych przestępców.

• Apetyt na życie nie ma daty ważności: oni wciąż kochają, flirtują, kłócą się, uczą nowych rzeczy i popełniają błędy. Ich codzienność nie jest wegetacją – jest przygodą.

---

Odrzućmy lęk, wybierzmy działanie

Richard Osman stworzył świat, do którego chce się uciec, ale z którego warto też czerpać inspirację pełnymi garściami. „Czwartkowy Klub Zbrodni” udowadnia, że jesień życia wcale nie musi być szara i samotna. Może mieć barwy ekscytującego śledztwa, smak dobrego wina i ciepło ramion oddanych przyjaciół.

Ta seria to idealny plasterek na wszelkie lęki przed przemijaniem. Pokazuje, że dopóki mamy wokół siebie ludzi i pasję – niezależnie od tego, czy jest to rozwiązywanie zagadek kryminalnych, czy uprawianie ogrodu – jesteśmy nie do zatrzymania.

O kobietach, które nie chcą być feministkami (i o długu, który wszystkie spłacamy)

Zdarzyło Wam się kiedyś usłyszeć z ust znajomej, koleżanki z pracy czy młodej dziewczyny słowa: „Och, ale ja nie jestem feministką”? Przyznam szczerze, że za każdym razem, gdy to słyszę, czuję specyficzny rodzaj wewnętrznego oporu. Może nawet lekki smutek. Zastanawiam się wtedy, jak głęboko zakorzeniła się w nas narracja, która każe nam odcinać się od ruchu, dzięki któremu jesteśmy dzisiaj dokładnie tym, kim chcemy być.

To niezwykły paradoks naszych czasów. Wiele współczesnych kobiet korzysta z pełnej palety wolności, traktując ją jak powietrze – coś naturalnego, darmowego i oczywistego. A przecież ta wolność ma konkretne imiona, twarze i historię pełną potu, łez, a nierzadko i krwi.

Beneficjentki bez wiedzy i wdzięczności

Mówię to z pełnym przekonaniem i bez cienia przesady: jeśli dzisiaj studiujesz, jeśli pracujesz zawodowo, jeśli decydujesz o swoim życiu, a swoją wypłatę odbierasz na własne konto w banku – jesteś beneficjentką feminizmu. Niezależnie od tego, czy to słowo budzi w Tobie sympatię, czy lęk. Niezależnie od tego, czy oficjalnie się od niego odżegnujesz.

Żyjemy w świecie ukształtowanym przez wielowiekową, głęboką dominację mężczyzn. Ta dominacja trwała tak długo, że otaczającą nas rzeczywistość – dawną i obecną – wciąż podświadomie traktujemy bez głębszej refleksji. Przyjmujemy status quo jako stan wyjściowy natury. Zapominamy, że jeszcze nie tak dawno temu świat wyglądał zupełnie inaczej.

„Kobieta jest wiecznie małoletnia” – tak wprost i bez ogródek sankcjonował pozycję połowy ludzkości słynny Kodeks Napoleona. Kobieta była w nim całkowicie podporządkowana najpierw władzy ojca, potem mężowi. Bez prawa do stanowienia o sobie, bez prawa do własnego majątku, bez głosu.

To właśnie sufrażystki i pierwsze feministki, tak potwornie wówczas wyśmiewane, marginalizowane, wytykane palcami i więzione, zerwały te kajdany. To one wydeptały ścieżki do uniwersyteckich sal wykładowych, do urzędów, do banków i do urn wyborczych. To im zawdzięczamy to, że nasz głos – dosłowny i polityczny – ma dziś znaczenie.

Prawa zdobyte nie są dane na zawsze

Dlaczego o tym piszę przy porannej kawie? Ponieważ najbardziej niepokoi mnie lekkość, z jaką zapominamy o przeszłości. A historia uczy nas jednej, brutalnej prawdy: żadne prawo nie jest wyryte w kamieniu na zawsze.

Mechanizmy społeczne i polityczne bywają przewrotne. To, co dziś wydaje się nam nienaruszalnym standardem i prawem człowieka, przy niesprzyjających wiatrach, zmianach kulturowych czy kryzysach może zostać nam odebrane. Historia nie porusza się wyłącznie po linii prostej ku postępowi – potrafi gwałtownie zawrócić. O zdobyte prawa trzeba dbać, trzeba ich pilnować i trzeba mieć świadomość ich kruchości.

Siła ukryta w solidarności

W tym wszystkim kluczem do przetrwania i rozwoju jest solidarność pomiędzy nami – kobietami. Prawdziwe, głębokie siostrzeństwo, które potrafi wznieść się ponad drobne różnice poglądów czy stylów życia. Niestety, odosobnione głosy uciekające od feminizmu pokazują, że nie wszystkie z nas to rozumieją. Czasem zamiast budować wspólny front wsparcia, wybieramy obojętność lub, co gorsza, wzajemne ocenianie.

Zatrzymajmy się na chwilę w tym codziennym biegu. Kiedy następnym razem spojrzysz na swoją kartę bankomatową, na swój dyplom ze studiów czy na umowę o pracę, pomyśl o tych wszystkich kobietach, które były przed nami. Nie bójmy się słowa na „F”. Bądźmy wdzięczne, bądźmy czujne i przede wszystkim – bądźmy dla siebie oparciem.

Pamięć to nasz podstawowy obowiązek wobec przeszłości i jedyna tarcza na przyszłość.

***

Jeśli macie ochotę zapoznać się z historią feminizmu "w pigułece", to zapraszam Was na stronę mojej prezentacji: Feminizm na skróty

Boże igrzysko, czyli jak Brytyjczyk nauczył nas patrzeć na własną historię

Czy można pisać o historii Polski bez narodowego zadęcia, a jednocześnie z ogromną empatią i zrozumieniem? Norman Davies udowodnił, że tak. Ten brytyjski historyk dokonał rzeczy niezwykłej – zdjął z naszych dziejów grubą warstwę zakurzonego, XIX-wiecznego patosu, a w zamian dał nam fascynującą, żywą opowieść, która zachwyciła Zachód i na nowo otworzyła oczy nam samym.

Jak właściwie Brytyjczyk widzi Polskę i Polaków w świetle naszych burzliwych dziejów?

Polska jako serce Europy, nie jej peryferia

Dla zachodnich historyków przez dziesięciolecia Europa Środkowo-Wschodnia była jedynie szarą strefą między Niemcami a Rosją. Davies całkowicie odrzucił ten punkt widzenia. W swojej słynnej książce Serce Europy pokazał, że bez zrozumienia Polski nie da się zrozumieć tożsamości całego kontynentu.

Dla niego Polska nie jest „ofiarą na marginesie”, ale kluczowym aktorem europejskiej sceny, którego losy jak w soczewce skupiają najważniejsze procesy i dramaty naszej cywilizacji.

Fenomen tolerancji i wolności szlacheckiej

W czasach, gdy Europa Zachodnia płonęła w ogniu wojen religijnych, w Polsce panował pokój konfesyjny. Davies z podziwem opisuje fenomen I Rzeczypospolitej jako państwa bez stosów.

Co ciekawe, brytyjskie oko dostrzega uderzające podobieństwa między dawnym polskim parlamentaryzmem a historią ustroju Anglii. Tam, gdzie inni widzieli tylko „warcholstwo” i anarchię, Davies dostrzega głębokie, przedwczesne wręcz przywiązanie do wolności jednostki i niechęć do absolutnej władzy królewskiej. To nie była słabość charakteru – to był system wartości, który wyprzedził swoje czasy, nawet jeśli ostatecznie doprowadził do katastrofy geopolitycznej.

Kresy – zaginiona Atlantyda wielokulturowości

Wielkim wkładem Daviesa w zachodnie rozumienie Polski było przypomnienie o fenomenie dawnych Kresów Wschodnich. Dla brytyjskiego historyka ten utracony świat to polska „Atlantyda” – kraina, która przez stulecia była domem dla niezwykłej mozaiki narodów, języków i religii.

Tam, gdzie współczesny czytelnik widzi często tylko granice na mapie, Davies dostrzega fascynujący tygiel kulturowy. Opisuje Kresy jako przestrzeń, w której polska kultura i tożsamość nie istniały w próżni, ale nieustannie przenikały się, ścierały i współtworzyły barwny świat razem z kulturą litewską, ukraińską, białoruską, żydowską, ormiańską czy tatarską.

Dla Daviesa to właśnie ta wielogłosowość była największą siłą dawnej Rzeczypospolitej. Brytyjczyk patrzy na Kresy z ogromną empatią i nutą nostalgii, zdając sobie sprawę, że wraz z II wojną światową i przesunięciem granic bezpowrotnie zginął unikalny mikrokosmos, który przez wieki definiował to, co w polskiej duszy najbardziej otwarte, tolerancyjne i wielowymiarowe. To tam rodził się romantyzm, który do dziś w nas rezonuje.

Krytyczny podziw dla polskiego charakteru

Spojrzenie Daviesa na Polaków jest pełne ciepła, ale pozbawione złudzeń. Doskonale rozumie nasz narodowy dualizm:

• z jednej strony - niesamowita zdolność do improwizacji, ułańska fantazja, bezgraniczne bohaterstwo w momentach kryzysu i unikalny gen sprzeciwu wobec tyranii,

• z drugiej strony - chroniczny brak realizmu politycznego, skłonność do kłótni o detale i trudności z systematyczną, organiczną pracą w czasach spokoju.

W jego oczach Polacy to naród niedościgniony w walce, który jednak nazbyt często musiał uczyć się, jak wygrywać pokój.

„Polska jest krajem, gdzie historia jest zawsze współczesna, a przeszłość określa teraźniejszość w stopniu niespotykanym nigdzie indziej” – Norman Davies

Dlaczego potrzebujemy jego spojrzenia?

Norman Davies dał nam bezcenny prezent - perspektywę. Pokazał, że nasza historia – ze wszystkimi jej tragediami, powstaniami i rozbiorami – to nie jest pasmo bezsensownych porażek. To gigantyczne, fascynujące laboratorium ludzkiego ducha, wolności i przetrwania.

Dzięki niemu możemy patrzeć na swoje korzenie z dumą, ale i z mądrym zachodnim dystansem. Bo czasem trzeba spojrzeć na siebie oczami przybysza z zamglonej wyspy, by w pełni docenić barwy własnego podwórka.

Polki nie gęsi... czyli o trudnej drodze kobiet do nauki

Usiądźcie wygodnie z filiżanką ulubionej kawy lub herbaty. Dzisiaj, jako że jestem historyczką, chciałabym Was zabrać w podróż w czasie. Czas na małą, ale jakże ważną lekcję historii. Parafrazując Mikołaja Reja: niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polki nie gęsi, iż swą naukę mają!

Czy zastanawialiście się kiedyś, jak wyglądała codzienność kobiet, które pod koniec XIX i na początku XX wieku marzyły o wiedzy? W okresie zaborów rzeczywistość nas, kobiet, była – delikatnie mówiąc – ponura. Według ówczesnego prawa byłyśmy uznawane za „wiecznie małoletnie”. Majątek żony należał do męża, a bez jego zgody kobieta nie mogła nawet wyrobić dokumentów, podjąć pracy czy wyjechać z miasta. Co ciekawe, w 1908 roku zdesperowane polskie emancypantki publicznie spaliły Kodeks Napoleona w ramach protestu przeciwko temu ubezwłasnowolnieniu!

Ograniczenia prawne to jedno, ale prawdziwym murem były ówczesne obyczaje. Dziewczęta z „dobrych domów” miały być ciche, delikatne i mdleć na widok broni. Wybitni ówcześni pedagodzy i filozofowie z całą powagą głosili, że głębsza nauka nie jest przeznaczona dla „cór Ewy”. Pisano wprost: „Lepsza im igła i wrzeciono, oraz że uczonej żony lękają się też mężczyźni równie jak niebezpiecznej cholery”. Smutne, prawda? Przez pokolenia wmawiano kobietom intelektualną niższość, co budowało w nich ogromną barierę psychiczną i brak wiary we własne siły.

Budzenie samowiedzy i czas czynu

Na szczęście Polki nie dały się uciszyć. Przez niemal trzydzieści lat, głównie za sprawą prasy kobiecej i odważnych emancypantek, trwała walka o zmianę myślenia. Przełom przyniósł też... kryzys gospodarczy w latach 70. XIX wieku oraz demografia – kobiet było więcej niż mężczyzn, wiele z nich straciło majątki i po prostu musiały zacząć zarabiać na siebie i rodziny.

Droga na uniwersytety była jednak zamknięta. Czy wiecie, że genialna Maria Skłodowska wyjechała do Paryża tylko dlatego, że odmówiono jej przyjęcia na Uniwersytet Jagielloński? Dopiero w 1894 roku w Krakowie na studia farmaceutyczne przyjęto pierwsze trzy kobiety – i to tylko jako słuchaczki, bez prawa do zdawania egzaminów! Oficjalną zgodę na studia rząd wydał w 1897 roku.

Te, które przetarły szlaki

Kiedy już przełamano pierwsze lody, polskie naukowczynie zaczęły zadziwiać świat. Oczywiście wszyscy znamy naszą dwukrotną noblistkę, Marię Skłodowską-Curie, oraz jej córkę Irène Joliot-Curie, która poszła w ślady mamy i również odebrała Nagrodę Nobla z chemii.

Ale historia polskich kobiet nauki to nie tylko Paryż. Warto wspomnieć chociażby o:

• Marii Zakrzewskiej – która wyjechała do USA i została pionierką medycyny, otwierając w Bostonie szpital prowadzony wyłącznie przez kobiety i zatrudniający czarnoskóre pielęgniarki.

• Antoninie Leśniewskiej – pierwszej kobiecie w Rosji, która uzyskała tytuł magistra farmacji.

• Cezarii Jędrzejowiczowej – wybitnej profesor etnografii.

Dopiero odzyskanie niepodległości w 1918 roku przyniosło Polkom upragnione prawa wyborcze i formalne zrównanie z mężczyznami. Choć, jak dobrze wiemy, codzienna praktyka i mentalność społeczna jeszcze długo musiały gonić literę prawa...

Zostawiam Was dzisiaj z tą refleksją przy Waszych filiżankach. Jakie myśli budzi w Was ta historia? Czy doceniamy dziś wystarczająco to, jak wielką batalię musiały stoczyć nasze prababki, byśmy mogły po prostu... studiować i decydować o sobie?

Najwięksi naukowcy XX wieku. Zdjęcie zrobiono w październiku 1927 roku podczas kongresu Solvaya w Brukseli. 

Zadanie: znajdź "niepasujący" element :) 

Odpowiedź: jedyna kobieta - M. Skłodowska–Curie (trzecia od lewej)

Pierwszy łyk, czyli dlaczego filiżanka jest najlepszym obserwatorem

Witajcie w moim kawałku Internetu!

Zastanawialiście się kiedyś, jak wiele "widzi" zwykła filiżanka kawy lub herbaty? Codziennie rano, w południe, a czasem późnym wieczorem, staje się niemym świadkiem naszych planów, trosk i małych radości.

Właśnie tak narodził się pomysł na ten blog – "Z perspektywy filiżanki".

To nie będzie miejsce na wielką politykę czy skomplikowane analizy rynkowe. Chcę, aby ten blog był jak ta chwila, kiedy parujący napar dotyka ust - momentem zatrzymania.

Będę tu pisała o tym, co przynosi codzienność:

• o myślach, które pojawiają się tuż przed pierwszym łykiem porannej kawy,

• o małych zachwytach, które łatwo przegapić w biegu,

• o sprawach, które dręczą nas w ciągu dnia, a które wieczorna herbata pomaga ułożyć w głowie.

Mam nadzieję, że znajdziecie tu spokój i inspirację. Rozgośćcie się, zaparzcie ulubiony napar i spójrzcie na świat razem ze mną.

Z perspektywy mojej filiżanki 🍵