Usiądź dziś ze mną przy filiżance czegoś ciepłego i pomyśl o ostatnim momencie, w którym książka pochłonęła Cię bez reszty. O tej chwili, gdy świat zewnętrzny cichnie, herbata powoli stygnie, a Ty nie istniejesz dla nikogo poza bohaterami przewracanych stron. W tym doświadczeniu jest coś intymnego i bezinteresownego. Czytamy, bo chcemy zrozumieć drugiego człowieka, bo pragniemy zatrzymać się w biegu, bo szukamy piękna.
A co, gdyby ktoś zaoferował Ci za tę godzinę… drobną opłatę?
Są takie wiadomości ze świata literatury, które sprawiają, że poranna kawa smakuje jakoś głębiej, a myśli same wędrują ku miejscom odległym, surowym i pełnym opowieści. Tą najświeższą, która szczególnie mnie ucieszyła, jest wieść prosto z chłodnej i wietrznej Północy: Olga Tokarczuk została tegoroczną laureatką Międzynarodowej Nagrody Literackiej Halldóra Laxnessa (Halldór Laxness International Literary Prize 2026).
To wyróżnienie niezwykłe, bo nie chodzi w nim wyłącznie o laury czy prestiż, ale o samą istotę literatury – nagroda przyznawana jest co dwa lata za „odnowę sztuki opowiadania”. Czy w dzisiejszym, pofragmentowanym świecie można wyobrazić sobie piękniejsze uzasadnienie?
Dzisiejszy poranek przyniósł mi wiadomość, która natychmiast zatrzymała bieg moich myśli. Laurie Anderson – artystka, która od dekad bada granice dźwięku, słowa i ludzkiej wrażliwości – została trzynastą autorką zaproszoną do niezwykłego projektu Future Library autorstwa Katie Paterson. Napisze tekst, którego nikt ze współcześnie żyjących ludzi nie przeczyta. Jej rękopis powędruje do wyciszonego, pachnącego drewnem „Cichego Pokoju” w bibliotece Deichman Bjørvika w Oslo, dołączając do manuskryptów Margaret Atwood, Han Kang czy Oceana Vuonga. Spocznie tam w całkowitej tajemnicy aż do 2114 roku. Zostanie wydrukowany na papierze z tysiąca świerków, które właśnie teraz, powoli i w milczeniu, rosną w norweskim lesie Nordmarka.
Są takie poranki, kiedy sięgam po nowo zakupioną powieść, stawiam obok filiżankę parującej herbaty i zastanawiam się, jaką drogę musiały przebyć te słowa, zanim trafiły na moją półkę. Zwykle myślimy o tym w bardzo prosty, wręcz romantyczny sposób: autor pisze książkę, wysyła ją do wydawnictwa, wydawca ją drukuje, a my – czytelnicy – wybieramy ją w księgarni, zachęceni okładką lub recenzją.
Okazuje się jednak, że ta droga jest znacznie bardziej wielowarstwowa, a kluczowa postać w tej opowieści bardzo często pozostaje w cieniu.
Niedawno Financial Times zwrócił uwagę na niezwykle ciekawą książkę badaczki Laury B. McGrath – „Middlemen: Literary Agents and the Making of American Fiction”. McGrath przygląda się amerykańskiemu rynkowi literackiemu od lat 50. XX wieku aż po współczesność i stawia odważną, ale popartą skrupulatnymi badaniami tezę: postacią, która w największym stopniu kształtuje nasz gust i decyduje o tym, co trafia na księgarskie półki, jest agent literacki.
Współczesny świat ma niezwykłą łatwość w klasyfikowaniu i szufladkowaniu ludzkich doświadczeń. Lubimy jasne etykiety, przejrzyste struktury i ciche oczywistości. Jednak kiedy w dłonie młodego człowieka trafia literatura, która zaczyna stawiać trudne, lecz głęboko ludzkie pytania – o to, kim jestem, dokąd zmierzam i jak kochać bez lęku – w wielu przestrzeniach społecznych pojawia się opór. Wieść o śmierci Benjamina Alire Sáenza, wybitnego poety i prozaika meksykańsko-amerykańskiego pogranicza, skłania do ponownego zadania pytania: dlaczego opowieści o odkrywaniu siebie wciąż wzbudzają tak silny lęk?
Sáenz, pierwszy latynoski laureat PEN/Faulkner Award, zapisał się w sercach czytelników na całym świecie przede wszystkim subtelną, przejmującą powieścią Arystoteles i Dante odkrywają sekrety wszechświata. To historia dwóch dorastających chłopców, którzy próbują odnaleźć własny głos w świecie pełnym milczenia, społecznych oczekiwań i kulturowych pęknięć. Choć książka ta przyniosła autorowi międzynarodowe uznanie i liczne nagrody, trafiała również na listy książek zakazanych lub wycofywanych z bibliotek. Historia literatury zatacza tu po raz kolejny ten sam dobrze znany krąg.
Siedzę dzisiaj przy oknie, z filiżanką gorącej herbaty w dłoniach, patrząc na niespiesznie upływający popołudniowy czas. Moje myśli krążą wokół wiadomości, która niedawno przemknęła przez media społecznościowe i nagłówki prasowe. Wygląda na to, że świat nagle, niemal z dnia na dzień, przypomniał sobie o podróżach pewnego brodatego Greka sprzed blisko 2700 lat.
Impulsem okazała się nowa, hollywoodzka ekranizacja „Odysei”. Efekt? Statystyki ze Stanów Zjednoczonych wręcz zdumiewają. Sprzedaż wydań drukowanych skoczyła od początku roku o 76%, a Biblioteka Publiczna w Nowym Jorku odnotowała w samym lipcu gigantyczny, bo aż 338-procentowy wzrost zapotrzebowania na poemat Homera. Szczególnym wzięciem cieszy się znakomity, uwspółcześniony przekład Emily Wilson – choć sama tłumaczka nie kryje dystansu i dość krytycznie pointuje spłycenia oraz hollywoodzkie uproszczenia zastosowane w filmie (pisałam o tym we wcześniejszym tekście).
Zapewne powinnam się cieszyć. Jako osoba, dla której literatura jest chlebem powszednim i bezpieczną przystanią, powinnam klaskać z zachwytu, że dzieło absolutnie fundamentalne dla kultury zachodniej trafia pod strzechy i na listy bestsellerów. A jednak… zerkam w moją filiżankę i czuję pewien niepokój. Wybaczcie mi ten odrobinę sceptyczny ton, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że mamy do czynienia z bardzo specyficznym zjawiskiem.
Są takie miejsca na mapie, w których czas płynie inaczej — gdzie tradycja nie ściga się z nowoczesnością, lecz prowadzi z nią niespieszny, głęboki dialog. Tej wiosny oczy miłośników literatury z całego świata zwróciły się w stronę Maroka. 23 kwietnia Rabat oficjalnie objął tytuł Światowej Stolicy Książki UNESCO na rok 2026.
Zauważyliście, jak rzadko zatrzymujemy się nad tym, czym właściwie jest książka w przestrzeni miejskiej? Często traktujemy ją jako przedmiot bardzo prywatny — coś, co czytamy w domowym zaciszu, z filiżanką ulubionej herbaty pod ręką, schowani przed zgiełkiem codzienności. Tymczasem tegoroczny wybór UNESCO przypomina nam, że literatura może być żywą tkanką miasta, mostem łączącym pokolenia oraz siłą włączającą do wspólnoty tych, których głos bywa zbyt cicho słyszalny.
Często myślimy o czytaniu powieści jako o pięknej, ale nieco pobłażliwej formie ucieczki od rzeczywistości. Chwycenie za dobrą książkę z filiżanką ciepłej herbaty jawi się nam jako drobny luksus – cicha wyspa wytchnienia w pędzącym, przeładowanym bodźcami świecie. Tymczasem najnowsze doniesienia badaczy z Uniwersytetu Oksfordzkiego pokazują coś zachwycającego: sięganie po literaturę piękną to nie tylko ucieczka. To głęboka, biologiczna przebudowa naszego umysłu.
Czego właściwie oczekujemy od wybitnej literatury? Czy nagroda ma być stamplem jakości chroniącym klasyczny kunszt i warsztatową doskonałość, czy raczej iskrą, która roznieca nowe formy wyrazu, nawet za cenę narracyjnego ryzyka?
Kiedy siadam w fotelu z parującą filiżanką herbaty i przeglądam najświeższe wiadomości ze świata literatury, myślami często wracam do pytania o sens i funkcję prestiżowych wyróżnień. Ołtarze, na których stawiamy współczesne powieści, bywają kapryśne. Z jednej strony pragniemy harmonii, głębi psychologicznej i doskonałości formalnej – prozy, która otula nas sprawdzonym, dojrzałym rzemiosłem. Z drugiej strony, literatura żyje tylko wtedy, gdy oddycha świeżym powietrzem, gdy burzy zastane schematy i zmusza nas do wyjścia poza strefę komfortu.
Okazją do tych refleksji stała się ogłoszona niedawno długa lista nominacji do Booker Prize 2026. Do tegorocznej edycji zgłoszono aż 163 powieści, z których jury wyselekcjonowało 13 wyróżniających się tytułów. Obok uznanych mistrzów i wcześniejszych laureatów – takich jak Marlon James, Douglas Stuart czy Elizabeth Strout – pojawiły się liczne debiuty i autorskie głosy nominowane po raz pierwszy. Przewodnicząca jury, wybitna historyczka i moja ulubienica, Mary Beard, podkreśliła, że tegoroczny wybór to wyraźne postawienie na literackie ryzyko: surrealizm, dystopię, polityczny absurd i eksperymentowanie z samą tkanką narracyjną.
Zanim wlejemy gorącą wodę do ulubionej filiżanki i usiądziemy w fotelu, by zastanowić się nad kolejnym filmowym widowiskiem, warto postawić sobie pytanie: czego właściwie oczekujemy od kina, gdy sięga ono po literackie fundamenty naszej kultury? Czy wierne przełożenie fabuły to gwarancja sukcesu, czy może największą zdradą wobec pierwowzoru jest spłaszczenie jego filozoficznego ciężaru?
Głos Emily Wilson — autorki znakomicie przyjętego pierwszego angielskiego przekładu Odysei dokonanego przez kobietę — wywołał niedawno głośną dyskusję w świecie krytyki filmowej i literackiej. Badaczka bezlitośnie oceniła najnowsze monumentalne widowisko Christophera Nolana. Choć reżyser ten od lat przyzwyczaił nas do kunsztownej żonglerki czasem, oszałamiających efektów wizualnych i narracyjnego rozmachu, zdaniem Wilson jego ekranizacja eposu Homera okazała się wydmuszką: pozbawioną psychologicznej, politycznej i etycznej głębi, która od tysiącleci stanowi o sile oryginału.
Kiedy myślimy o sztucznej inteligencji w kontekście literatury, najczęściej wpadamy w pułapkę estetyki. Pytamy, czy algorytm potrafi zachwycić frazą, zbudować wiarygodny portret psychologiczny postaci lub oddać niuanse ludzkiego cierpienia i zachwytu nad światem. Tymczasem prawdziwa rewolucja na rynku wydawniczym wcale nie rozgrywa się na poziomie kunsztu. Odgrywa się na poziomie czystej matematyki, skali i czasu.
Siedząc przy filiżance herbaty i obserwując te cyfrowe przemiany, łatwo ulec złudzeniu, że dopóki maszyna nie stworzy dzieła na miarę Nobla czy nowej Anny Kareniny, tradycyjna literatura pozostanie bezpieczna. Najnowsze dane empiryczne pokazują jednak zupełnie inny mechanizm — sztuczna inteligencja zmienia zasady gry nie dlatego, że przewyższa pisarzy talentem, ale dlatego, że eliminuje najbardziej fundamentalne z ludzkich ograniczeń — czas potrzebny na stworzenie opowieści.
Gdy spoglądamy dzisiaj na szefów wielkich korporacji technologicznych, ich architekturę zaimków, obietnice powszechnego dobrobytu i język nieustannego „rozwoju”, łatwo ulec złudzeniu, że mamy do czynienia z fenomenem absolutnie nowym. Historyczka Kim Phillips-Fein w swojej książce „Country of Lords” przypomina nam jednak o prawdzie znacznie bardziej niepokojącej: to nie jest nowa opowieść. To jedynie stary monolog władzy, ubrany w lśniące szaty algorytmów.
Kiedy czytałam ostatnio o tezach zawartych w książce Phillips-Fein, uderzyła mnie ciągłość historyczna, o której tak często zapominamy w pędzie współczesnej transformacji cyfrowej. Autorka wykonuje kapitalną pracę archiwisty ludzkich złudzeń: prowadzi nas chłodnym, precyzyjnym krokiem od osiemnastowiecznych obaw Johna Adamsa przed „zbyt wielką demokracją”, przez dziewiętnastowieczny darwinizm społeczny i tzw. „naukowy rasizm”, aż po współczesne gabinety miliarderów z Doliny Krzemowej.
Wniosek, który płynie z tej lektury, jest nadzwyczaj czytelny, choć rzuca głęboki cień na nasz optymizm: technologiczni magnaci nie stworzyli zupełnie nowej filozofii społecznej. Oni jedynie przejęli prastare marzenie o nowej arystokracji — o klasie „wybranych”, którzy ze względu na swoją rzekomą wyższość (kiedyś uświęconą urodzeniem, później biologiczną ewolucją, a dziś intelektem i sprawnością operowania kapitałem) mają naturalne prawo do decydowania o losie reszty społeczeństwa.
Ostatnie dni przyniosły wieści z Wielkiej Brytanii, które, choć dotyczą tamtejszego systemu edukacji, zmuszają do refleksji nas wszystkich — nauczycieli, rodziców, bibliotekarzy, a przede wszystkim nas, czytelników. Brytyjska parlamentarna Komisja Edukacji wystosowała stanowczy apel: dość jednorocznych akcji. Czas na Narodową Dekadę Czytania
Czytając raport brytyjskich parlamentarzystów, nie sposób nie poczuć ukłucia niepokoju. Dane są bezlitosne: drastycznie spada liczba dzieci i młodzieży, dla których czytanie jest źródłem przyjemności. Mówimy o zaledwie niespełna 36% młodych ludzi, którzy deklarują, że lubią czytać, a codzienny kontakt z książką w czasie wolnym to domena zaledwie jednej piątej młodego pokolenia
Brytyjscy eksperci wskazują na rozwiązanie, które brzmi jak lekarstwo: biblioteka w każdej szkole, automatyczna karta biblioteczna dla każdego noworodka i — co najważniejsze — zmiana filozofii. Zamiast skupiać się wyłącznie na „biegłości” i ocenach, musimy postawić na radość. Na „ciepło wspólnych opowieści i magię przewracania stron”
Ta brytyjska diagnoza brzmi boleśnie znajomo w polskich realiach. Choć kochamy narzekać na nasze statystyki czytelnictwa, problem „braku przyjemności” jest bardziej złożony niż tylko brak czasu. Często nasza szkoła również traktuje lekturę jak zadanie do odrobienia, test do zaliczenia, a nie jak przygodę czy sposób na zrozumienie świata.
W Polsce również mamy świetne biblioteki publiczne, które często stają na głowie, by przyciągnąć młodych ludzi, ale czy wszędzie docieramy z tą samą skutecznością? Czy nasze kanony lektur nie są dla młodzieży zbyt często barierą nie do przejścia?
Brakuje nam tej systemowej „Dekady Czytania”. Potrzebujemy czasu, a nie tylko „roku”, aby trwale zmienić nawyki. Czytanie nie jest bowiem umiejętnością, którą zdobywa się raz na zawsze w podstawówce. To mięsień, który wymaga codziennej gimnastyki, a przede wszystkim — odpowiedniego środowiska.
W moich refleksjach wracam do myśli, że czytanie to przede wszystkim relacja. Relacja z autorem, z bohaterem, ale też z samym sobą. Jeśli nauczymy dzieci, że książka to przede wszystkim sposób na empatię, na zrozumienie drugiego człowieka i na wyciszenie w przebodźcowanym świecie, wygramy więcej niż najwyższymi wynikami z egzaminów.
Zamiast martwić się tylko o to, ile czytamy, zapytajmy siebie: jak czytamy? Czy pozwalamy sobie na zachwyt? Czy pokazujemy dzieciom, że czytanie to także wspólne bycie ze sobą?
Wsparcie dla bibliotek, mądrzejsze listy lektur i — przede wszystkim — docenienie roli czytania dla przyjemności to wyzwanie, które nie kończy się na jednej uchwale parlamentu. To zadanie dla każdego z nas.
To właśnie te małe, codzienne wybory — wspólne czytanie wieczorem, rozmowa o książce zamiast sprawdzianu, czy po prostu bycie przykładem czytającego dorosłego — mogą stać się początkiem naszej własnej, lokalnej „Dekady Czytania”.
A Wy co o tym sądzicie? Czy czujecie, że szkoła wciąż bardziej „oducza” czytania dla przyjemności niż do niego zachęca?
***
Jeśli bliskie Ci jest humanistyczne spojrzenie na współczesność, zapraszam na moją autorską stronę Humanistka.pl oraz do subskrypcji newslettera „Człowiek w erze AI”.
Niezmiernie cieszę się, że tu trafiasz. Rozgość się wygodnie – jak w klasycznej, pachnącej starym papierem i rozgrzanej ciepłym światłem słonecznym bibliotece, w której czas na chwilę zwalnia swój bieg.
Ten blog powstał z potrzeby serca, z ciekawości świata oraz z głębokiego przekonania, że bez względu na to, jak szybko pędzi świat i technologia, nasza ludzka wrażliwość, pytania o sens i zachwyt nad kulturą pozostają niezmienne.
To miejsce spotkania tradycji ze współczesnością. Z jednej strony stoi popiersie Sokratesa – mojego starego druha, symbolu nieustannego zadawania pytań i dociekania prawdy. Po przeciwnej stronie umieściłam popiersie mojego dobrego przyjaciela Herodota – zwanego Ojcem historii, patrona opowieści o człowieku i upływającym czasie. Nie obawiaj się jednak zatęchłej biblioteki. Patrzę bowiem na świat — "tu i teraz” — jako humanistka, z pasją obserwując dynamiczne przemiany współczesności.
Znajdziesz tutaj refleksje, do których inspiracją są moje codzienne pasje i poszukiwania:
Historia i filozofia życia – wracam do korzeni, ale też do wschodnich i zachodnich nauk o uważności (mindfulness), spokoju i budowaniu wewnętrznej harmonii w codziennym pędzie.
Literatura, film i muzyka – kocham dobre książki, które zostają w pamięci na długie tygodnie, kunsztowne kino i dźwięki jazzu oraz muzyki klasycznej.
Człowiek w erze nowych technologii – fascynuje mnie styk humanistyki i sztucznej inteligencji. Zastanawiam się, jak zachować to, co w nas najbardziej unikalne, wrażliwe i twórcze, gdy świat wokół automatyzuje niemal wszystko.
Chciałabym, aby ten blog był dla Ciebie nie tylko lekturą, ale i przystanią – miejscem, gdzie możesz się na chwilę zatrzymać, pomyśleć, zainspirować lub po prostu poczuć, że w swoich refleksjach nie jesteś sam(a).
Rozgość się, czytaj i dziel swoimi przemyśleniami w komentarzach. Witaj w moim świecie!
***
Jeśli bliskie Ci jest humanistyczne spojrzenie na współczesność, zapraszam Cię również na moją autorską stronę Humanistka.pl oraz do subskrypcji newslettera „Człowiek w erze AI”.
Kiedy siadam przy biurku z parującą filiżanką w dłoniach, często myślę o tym, jak wielkim luksusem jest sam ten moment – spokój, chwila na refleksję i możliwość przelania na ekran każdej, nawet najbardziej ulotnej czy niepokornej myśli. W świecie, który pędzi i nieustannie nas zagłusza, rzadko zastanawiamy się nad fundamentami, na których stoi nasza codzienność. Wydają się nam one tak naturalne jak powietrze, którym oddychamy.
Niedawne słowa Salmana Rushdiego, wypowiedziane na początku lipca w Londynie, brutalnie jednak ten spokój burzą. Pisarz, który za swoją wierność słowu zapłacił niewyobrażalnie wysoką osobistą cenę, odebrał tam z rąk Królewskiego Towarzystwa Literackiego niezwykle rzadkie i prestiżowe wyróżnienie Companions of Literature (przyznawane maksymalnie trzydziestu żyjącym pisarzom za wybitny wkład w literaturę i porozumienie między kulturami). Choć okazja była świętem literatury, Rushdie wykorzystał ją, by przypomnieć nam o czymś, o czym w głębi duszy wolelibyśmy zapomnieć: wolność słowa nie jest dana raz na zawsze.
Co dla nas szczególnie ważne, te poruszające diagnozy będziemy mieli okazję usłyszeć osobiście – Salman Rushdie będzie bowiem gościem tegorocznej edycji Igrzysk Wolności w Łodzi. To niezwykłe wydarzenie sprawia, że jego londyńskie ostrzeżenie rezonuje w naszym mieście jeszcze mocniej.
Diagnoza Rushdiego uderza swoją prostotą i bezkompromisowością. Pisarz głośno ostrzega przed alarmującą falą zakazów książek dostępnych w szkołach i bibliotekach (zjawiskiem przybierającym na sile choćby w Stanach Zjednoczonych), brutalnymi atakami na dziennikarzy oraz uciszaniem artystów wyrażających sprzeciw wobec autorytarnych tendencji. Jednak najgłębszy lęk budzi nie to, co dzieje się na pierwszych stronach gazet, ale to, co pod wpływem tych nacisków rodzi się w ludzkich sercach i umysłach. Warto zastanowić się nad zdaniem, które dotyka samej esencji naszej wolności:
"Demokracja nie umiera dopiero wtedy, gdy zamyka się gazety. Słabnie wcześniej — gdy ludzie zaczynają bać się mówić"
To zdanie rezonuje we mnie niezwykle mocno. Przyzwyczailiśmy się myśleć o zagrożeniach dla wolności w sposób spektakularny – wyobrażamy sobie autorytarne dekrety, cenzurę państwową czy fizyczne zamykanie redakcji. Tymczasem najgroźniejsza odmiana cenzury rodzi się w ciszy. To autocenzura.
W tym miejscu trudno nie przywołać profetycznej wizji George’a Orwella z jego kultowej powieści Rok 1984. Orwell pokazał nam świat, w którym totalitarny system nie tylko kontrolował to, co obywatele robią, ale przede wszystkim to, jak myślą. Narzędziem tej kontroli była „nowomowa” – język tak okrojony ze znaczeń, by ostatecznie uniemożliwić sformułowanie jakiejkolwiek buntowniczej myśli. Najbardziej przerażający w Roku 1984 nie był jednak sam Wielki Brat, ale moment, w którym główny bohater, Winston Smith, zaczyna odczuwać paraliżujący strach przed przelaniem swoich myśli na czystą kartkę pamiętnika.
Właśnie to dzieje się w rzeczywistości, przed którą ostrzega Rushdie. Wszystko zaczyna się niewinnie. Od nieodezwania się w towarzystwie, by nie wywołać burzy. Od niewyrażenia własnego, odmiennego zdania z obawy przed ostracyzmem, krytyką czy współczesną kulturą unieważniania (cancel culture). Z czasem ten drobny, wewnętrzny lęk przed niezrozumieniem zaczyna dyktować to, co piszemy, co mówimy, a w konsekwencji – jak myślimy. Kiedy strach przed opinią innych sprawia, że sami nakładamy sobie knebel na usta, orwellowska wizja staje się naszą codziennością. Wolność nie znika z dnia na dzień — ona powoli wykrwawia się z każdym niewypowiedzianym słowem.
Rushdie przypomina nam, że prawa, które uznajemy za trwałe, trwają tylko tak długo, jak długo ktoś jest gotów ich bronić. To wezwanie do odpowiedzialności, które dotyczy każdego z nas, nie tylko wielkich pisarzy czy działaczy społecznych.
Obrona wolności słowa w naszej codzienności to nic innego jak praktyka uważności na drugiego człowieka. To gotowość do:
Wysłuchania głosów, z którymi się nie zgadzamy, bez natychmiastowej chęci ich uciszenia czy skrytykowania.
Wspierania twórców, pisarzy i artystów, którzy mają odwagę iść pod prąd, nawet jeśli ich wizja świata różni się od naszej.
Odwagi do bycia autentycznym w swoich własnych refleksjach, bez zakładania maski poprawności na rzecz świętego spokoju.
Demokracja i wolność to nie są monumenty wykute w marmurze. To raczej żywe organizmy, które potrzebują stałej opieki. Słabną, gdy zaczynamy brać je za pewnik.
Zostawiam Was dzisiaj z tą myślą przy Waszych filiżankach. Czy zdarzyło Wam się kiedyś zamilknąć z obawy przed tym, jak Wasze słowa zostaną przyjęte? Czy w dzisiejszym świecie dostrzegacie czasami cienie orwellowskiego świata, w którym strach wygrywa z autentycznością? Wybieracie się na Igrzyska Wolności do Łodzi?
Kiedy psychologia próbuje opisać ludzkie wnętrze, przypomina wytrawnego kartografa. Rysuje mapy naszych zachowań, nazywa syndromy, klasyfikuje emocje i zamyka nasze lęki w precyzyjnych definicjach. To fascynująca i potrzebna praca. Jednak każdy, kto choć raz trzymał w ręku mapę, wie, że patrzenie na siatkę południków nie zastąpi spaceru po wilgotnym, szumiącym lesie. I tu właśnie zaczyna się terytorium literatury.
Tam, gdzie nauka stawia kropkę i mówi: „to jest kliniczny przypadek neurozy”, powieść otwiera drzwi i zaprasza nas do środka ludzkiego chaosu. Bo literatura wie o nas coś, czego psychologia – ze względu na swoje naukowe rygory – wiedzieć po prostu nie może.
Psychologia z natury dąży do uogólnień. Szuka reguł, powtarzalności i norm. Literatura robi coś dokładnie odwrotnego – celebruje wyjątek. Nie interesuje jej „średnia statystyczna”, ale ten jeden, konkretny, niepowtarzalny moment, w którym ludzkie serce pęka z nadmiaru sprzeczności.
Weźmy Lwa Tołstoja. Psychologia mogłaby opisać stan Anny Kareniny jako głęboką depresję poporodową połączoną z kryzysem tożsamości i ostracyzmem społecznym. Ale czy jakikolwiek podręcznik akademicki odda ten paraliżujący chłód stacji kolejowej, zapach dymu z lokomotywy i gęstniejący mrok w jej głowie, który Tołstoj opisał tak, że sami zaczynamy odczuwać brak tchu? Tołstoj wiedział, że człowiek potrafi jednocześnie kochać i nienawidzić, pragnąć ocalenia i dążyć do autodestrukcji. Powieściopisarz genialnie zamknął tę prawdę w prostym, ale jakże głębokim zdaniu:
„Jeżeli ilu ludzi, tyle umysłów, to i ile serc, tyle rodzajów miłości” – Lew Tołstoj, Anna Karenina
Z kolei Fiodor Dostojewski schodził ze światłem świecy w takie zakamarki ludzkiej psychiki, przed którymi oficjalna nauka tamtych czasów (i współczesna) często cofa się z niepewnością. Raskolnikow nie jest po prostu „psychopatą” czy „narcyzem”. Jego zbrodnia i późniejsza udręka to traktat o pęknięciu duszy, o metafizycznym głodzie i sumieniu, które nie działa według schematu bodziec – reakcja. Dostojewski wiedział, że człowiek bywa potworem i świętym w tym samym ułamku sekundy, a całe swoje pisarskie życie podporządkował jednej misji:
„Człowiek jest tajemnicą. Jeśli będziesz ją rozwikływał całe życie, nie mów, że straciłeś czas; ja zajmuję się tą tajemnicą, chcę bowiem być człowiekiem” – Fiodor Dostojewski, Z listów do brata
Naukowe ramy potrzebują precyzyjnego, przezroczystego języka. Słowa mają opisywać rzeczywistość, nie ją stwarzać. Literatura natomiast dysponuje magią metafory i polifonią – wielogłosem, który pozwala nam doświadczyć świata z wnętrza cudzej głowy.
Virginia Woolf w Pani Dalloway czy Do latarni morskiej idealnie uchwyciła to, co psychologia próbuje badać pod hasłem „procesów poznawczych” czy „strumienia świadomości”. Woolf jednak nie analizuje myśli Clarissy Dalloway – ona pozwala nam nimi być. Pokazuje, jak zapach świeżego powietrza o poranku miesza się z nagłym wspomnieniem młodości, lękiem przed starością i tykaniem Big Bena. Literatura wie, że nasz czas wewnętrzny to płynna substancja, w której przeszłość i teraźniejszość nieustannie się przenikają, a my sami wymykamy się prostym ocenom:
„Więc niech nikt nie mówi o ludziach, że są tacy czy owacy. Sprawa jest o wiele bardziej skomplikowana. Każdy z nas składa się z tak wielu różnych części, z tylu różnych osobowości...” – Virginia Woolf, Do latarni morskiej
Są w naszym życiu obszary, w których racjonalne wyjaśnienia zawodzą. Wtedy nauka milknie, a do głosu dochodzi mit, ironia i absurd.
Doskonale rozumiał to Michaił Bułhakow. W Mistrzu i Małgorzacie totalitarna, przesiąknięta materializmem i „naukowym” światopoglądem Moskwa zostaje zderzona z siłami nadprzyrodzonymi. Bułhakow przypomina nam, że człowiek ma w sobie nieusuwalną przestrzeń na tajemnicę, na tęsknotę za sacrum i absolutem. Psychologia może badać mechanizmy obronne w obliczu lęku przed końcem, ale to literatura z właściwym sobie czarnym humorem potrafi obnażyć iluzję naszej całkowitej kontroli nad życiem:
„Tak, człowiek jest śmiertelny, ale to jeszcze pół biedy. Najgorsze, że potrafi umrzeć niespodziewanie, w tym cały sęk! I w ogóle nie może powiedzieć, co będzie robił dzisiejszego wieczoru” – Michaił Bułhakow, Mistrz i Małgorzata
Z kolei Albert Camus w Obcym dotyka lęku egzystencjalnego w sposób pozbawiony chłodu klinicznej analizy. Meursault nie pasuje do żadnej prostej tabeli z zaburzeniami osobowości. Jego obojętność wobec świata to porażające spotkanie z absurdem istnienia. Camus pokazuje jednak, że nawet w świecie pozbawionym odgórnego sensu, w człowieku drzemie niezwykła, wewnętrzna siła, której psychologia często szuka po omacku:
„W środku zimy zrozumiałem nagle, że bije we mnie niezniszczalne lato” – Albert Camus, Lato
Dlaczego więc wciąż wracamy do powieści zamiast poprzestać na poradnikach psychologicznych i książkach popularnonaukowych?
Być może dlatego, że psychologia daje nam odpowiedzi, a literatura pozwala nam pobyć z pytaniami. Nauka próbuje nas „naprawić”, oswoić nasz lęk i poukładać nas w bezpieczne szufladki. Książki natomiast robią coś o wiele bardziej czułego — mówią nam, że nasz wewnętrzny chaos, nasze sprzeczności, niewytłumaczalne smutki i nagłe zachwyty są czymś całkowicie ludzkim.
Powieść nie leczy – ona towarzyszy. Pozwala nam przejrzeć się w losach Anny Kareniny, Raskolnikowa czy pani Dalloway jak w lustrze i pomyśleć z ulgą: „A więc nie jestem w tym wszystkim sama”.
„Nie przestajemy czytać. Czytamy bez końca — ale coraz rzadziej coś, co wymaga zatrzymania.”
Ciepły, poranny blask sączy się przez okno, a w moich dłoniach paruje filiżanka świeżo zaparzonej kawy. To mój mały, codzienny rytuał – moment absolutnej ciszy, zanim świat ruszy ze swoim nieustannym pędem. Przeglądając ostatnie doniesienia ze świata kultury, moją uwagę przykuł głośny esej Rose Horowitch opublikowany na łamach „The Atlantic”. Autorka stawia w nim niezwykle surową, wręcz bolesną diagnozę: epoka głębokiego czytania właśnie dobiega końca. Przebiegając wzrokiem po statystykach i komentarzach neuronaukowców, poczułam, jak w mojej głowie kiełkuje natrętna, niepokojąca myśl. Przecież my wcale nie przestaliśmy czytać. Przeciwnie – jako ludzkość konsumujemy dziś prawdopodobnie więcej słów niż jakiekolwiek pokolenie przed nami. Bombardują nas maile, powiadomienia, wiadomości tekstowe, posty na Instagramie i krótkie dyskusje na internetowych forach. Czytamy bez końca, w każdym ułamku sekundy wolnego czasu. Ale jakże rzadko jest to lektura, która wymaga od nas zatrzymania.
Problem, przed którym stoimy, nie polega na analfabetyzmie w tradycyjnym rozumieniu. Doskonale potrafimy dekodować poszczególne wyrazy i składać je w zdania. Tracimy jednak coś znacznie cenniejszego – cierpliwość do dłuższych form, zdolność do syntezy wielowątkowych argumentów oraz przestrzeń na samodzielne, głębokie wnioskowanie. Nasze mózgi, niezwykle plastyczne i podatne na cyfrowe bodźce, błyskawicznie przystosowują się do łowienia szybkich, rozproszonych fragmentów informacji. Kiedy więc stajemy przed tekstem wymagającym dłuższego skupienia, zaczynamy odczuwać podświadome zniecierpliwienie. Chcemy esencji, podsumowania, natychmiastowego efektu. Nasza uwaga stała się towarem deficytowym, bezustannie szarpanym przez algorytmy.
Czytając te rozważania, trudno nie wrócić pamięcią do przeszłości i wielkich myślicieli XX wieku. Już w 1962 roku Marshall McLuhan – wybitny teoretyk mediów – sformułował śmiałą hipotezę o nadchodzącej epoce postpiśmiennej. Przewidywał, że kultura oparta na linearnym druku ustąpi miejsca nowym, elektronicznym formom komunikacji, które przywrócą ludzkości bardziej bezpośredni, zmysłowy i „plemienny” charakter doświadczania świata. Przez dekady jego wizja mogła wydawać się intrygującą, lecz odległą teorią akademicką. Dzisiaj, gdy patrzymy na ekrany naszych smartfonów zdominowane przez aplikacje serwujące nam kilkunastosekundowe, dynamiczne filmy, widać wyraźnie, że diagnoza McLuhana właśnie dojrzała na naszych oczach.
Smartfon przestał być jedynie narzędziem komunikacji – stał się nowym środowiskiem życia i przedłużeniem naszej percepcji. Przewijanie bez końca krótkich form wideo uczy nasz układ nagrody, że reakcja na bodziec musi być natychmiastowa. Długi esej, wielostronicowy rozdział powieści literackiej czy zniuansowana rozprawa filozoficzna nie oferują takich łatwych endorfin. Wymagają trudu, wejścia w głęboki dialog z autorem, a przede wszystkim – ciszy wokół nas. A tej cyfrowy świat nam odmawia z niezwykłą konsekwencją.
Co ciekawe, w ten krajobraz idealnie wpisuje się również współczesny boom na generatywną sztuczną inteligencję. Narzędzia, które potrafią w ułamku sekundy streścić kilkusetstronicową książkę czy wygenerować gotowe wyciągi z esejów, stają się kolejnym kuszącym skrótem dla zmęczonego umysłu. Oferują nam produkt końcowy, zdejmując z nas cały trud procesu myślowego. Jednak to właśnie w tym żmudnym procesie – w przedzieraniu się przez zawiłości tekstu, w potykaniu się o trudne myśli i samodzielnym układaniu puzzli znaczeń – rodzi się nasze własne, unikalne rozumienie świata. Gdy technologia wykonuje tę pracę za nas, z aktywnych myślicieli niebezpiecznie szybko zamieniamy się w biernych konsumentów gotowych dawek wiedzy.
W tej całej technologicznej gonitwie nie chodzi o to, by całkowicie odrzucić nowoczesność, zamknąć laptop i popaść w radykalny, technologiczny bunt. Warto jednak z pełną świadomością zadać sobie pytanie, co tracimy, gdy pozwalamy zanikać nawykowi głębokiego czytania. Czytanie literatury pięknej czy pogłębionych esejów to nie tylko wyrafinowana rozrywka czy sposób na gromadzenie faktów. To przede wszystkim unikalny trening empatii, uważności i krytycznego myślenia. To rzadka już dziś umiejętność spojrzenia na problem z wielu perspektyw i dostrzeżenia subtelnych odcieni szarości w świecie, który coraz mocniej polaryzuje się na czarno-białe slogany.
Dla mnie samej chwila spędzona z książką w ciszy, z dala od powiadomień, stała się formą codziennej medytacji. To świadomy wybór wolniejszego, bardziej ludzkiego tempa życia. Zamknięcie na moment cyfrowego szumu pozwala wyciszyć przebodźcowany umysł i powrócić do własnych, intymnych, niepodyktowanych przez żaden algorytm refleksji. Może lekarstwem na rodzącą się epokę postpiśmienną jest właśnie powrót do takich małych, osobistych aktów oporu?
Zostawiam Was dzisiaj z tą myślą przy Waszych własnych, ciepłych filiżankach. Kiedy ostatnio przeczytaliście tekst, który wymagał od Was całkowitego zatrzymania się, wyłączenia dźwięków w telefonie i pobycia sam na sam z myślą autora? Może warto podjąć to wyzwanie właśnie dziś?
Ostatnio zastanawiałam się nad tym, czym tak naprawdę jest dla nas biblioteka w dzisiejszym, tak szybko pędzącym świecie. Czy to tylko cichy, zakurzony magazyn przeszłości, w którym rzędy półek przechowują minione myśli i zapisane dawno temu karty? A może wręcz przeciwnie – to tętniące życiem laboratorium pamięci kulturowej, w którym przeszłość nieustannie zderza się z teraźniejszością, rodząc zupełnie nowe sensy i inspiracje?
Bliska jest mi myśl, że współczesna biblioteka to przede wszystkim miejsce żywej, fascynującej rozmowy. Rozmowy, która nie zna granic czasu ani przestrzeni. Najlepszym tego dowodem jest ogłoszony właśnie program tegorocznego National Book Festival, organizowanego przez amerykańską Bibliotekę Kongresu (Library of Congress). Już 22 sierpnia ta niezwykła instytucja udowodni nam, że kultura to system naczyń połączonych, w którym literatura, kino i poezja nieustannie się przenikają.
W programie tego wydarzenia wymienieni są twórcy, których spotkanie na jednej scenie już teraz elektryzuje. Z jednej strony usłyszymy Ann Patchett – tegoroczną laureatkę nagrody za całokształt twórczości prozatorskiej, która opowie o swojej powieści „Whistler”. Z drugiej – przed publicznością stanie mistrz kina, Martin Scorsese, przypominając nam, jak blisko siebie leżą wielka literatura i wielki ekran oraz jak ruchomy obraz potrafi czerpać z głębi słowa pisanego. Do tej wielogłosowej dyskusji dołączy również poeta Arthur Sze z książką poświęconą sztuce przekładu poezji. Bo czymże jest przekład, jeśli nie budowaniem mostów i próbą zrozumienia drugiego człowieka na najbardziej subtelnym poziomie?
To niezwykłe zestawienie nazwisk idealnie pokazuje, że biblioteka nie jest zamkniętym, hermetycznym skarbcem. To otwarta przestrzeń dialogu. Tłumaczenie poezji, filmowa wrażliwość Scorsese i głęboka proza Patchett spotykają się w jednym miejscu, by wspólnie opowiedzieć o kondycji współczesnego człowieka. To okazja, by na chwilę się zatrzymać, złapać oddech i spojrzeć na kulturę szerzej – nie jak na zbiór osobnych szufladek, ale jak na żywy, pulsujący organizm.
Najpiękniejsze w tym wszystkim jest to, że w tej żywej rozmowie możemy wziąć udział my wszyscy, niezależnie od tego, gdzie akurat się znajdujemy. Transmisje ze sceny głównej będą dostępne online, co pozwoli nam przenieść się do samego serca tego kulturowego laboratorium bez wychodzenia z domu.
Zachęcam Was gorąco, byście 22 sierpnia usiedli w swoim ulubionym fotelu, przygotowali filiżankę aromatycznej kawy lub herbaty i wspólnie ze mną wsłuchali się w te inspirujące głosy. Bo kultura staje się naprawdę żywa dopiero wtedy, gdy staje się tematem naszej wspólnej rozmowy.
A czym dla Was jest biblioteka? Kojarzy Wam się z ciszą i zakurzonymi półkami czy raczej z przestrzenią pełną twórczego fermentu?
W poprzednim wpisie rozmawialiśmy o tym, jak prywatne archiwa Alberta Camusa odsłaniają przed nami jego drugą, ludzką biografię. Jednak paryskie kawiarnie Café de Flore czy Les Deux Magots w latach 40. i 50. ubiegłego wieku tętniły życiem nie tylko dzięki niemu. Przy sąsiednich stolikach, w kłębach dymu tytoniowego i przy filiżankach czarnej kawy, rodziły się idee, które zmieniły świat. W samym centrum tego intelektualnego cyklonu stała ona – Simone de Beauvoir.
Często, gdy historia wspomina o Beauvoir, automatycznie wymienia się ją jednym tchem obok Jean-Paul Sartre’a, z którym dzieliła legendarne, wolne od mieszczańskich konwenansów partnerstwo. Czasem wspomina się jej burzliwe dyskusje i późniejszy głęboki konflikt z Camusem. Ale sprowadzanie Simone do roli „partnerki” czy „rozmówczyni” wielkich mężczyzn to kardynalny błąd. Co naprawdę zostaje po kobiecie, która miała odwagę pisać własne życie bez oglądania się na cudze autorytety?
Gdybyśmy zajrzeli do osobistych zapisków i listów Simone de Beauvoir, nie znaleźlibyśmy tam jedynie echa filozoficznych sporów z Sartre'em czy Camusem. Znaleźlibyśmy tam kobietę, która z niemal rzemieślniczą dyscypliną budowała podwaliny nowoczesnego feminizmu. Jej najważniejsze dzieło, Druga płeć, nie powstało z salonowych plotek, ale z twardej, samotnej pracy badawczej i głębokiej autorefleksji.
Beauvoir, w przeciwieństwie do wielu współczesnych jej twórców, traktowała swoje życie jako nieustanny eksperyment filozoficzny. Jej autobiograficzne powieści i wielotomowe pamiętniki to coś więcej niż literatura – to zapis radykalnej szczerości wobec samej siebie. Pokazywała, że wolność nie jest abstrakcyjnym pojęciem, o którym debatuje się nad brzegami Sekwany, ale codziennym, często trudnym wyborem.
„Nie rodzimy się kobietami, stajemy się nimi” – to legendarne zdanie z Drugiej płci nabiera zupełnie innego smaku, gdy czytamy pamiętniki autorki. Widzimy wtedy, ile trudu kosztowało ją to „stawanie się” w świecie, który od kobiet oczekiwał milczenia.
Kiedy milkną dawne ideologiczne kłótnie – o komunizm, o moralność w czasie wojny, o granice absurdu – to właśnie prywatna korespondencja Simone de Beauvoir pozwala nam zobaczyć epokę bez retuszu. Jej opublikowane listy (choćby te do amerykańskiego pisarza Nelsona Algrena) pokazują fascynujący kontrast: z jednej strony chłodna, genialna intelektualistka, z drugiej – kobieta pełna pasji, tęsknoty i niezwykłej wrażliwości na detal codzienności.
To właśnie ta podwójność najbardziej nas przyciąga do jej zapisków. Uczy nas, że można pisać traktaty filozoficzne i jednocześnie z dziecięcą radością pić poranną kawę, obserwując budzący się Paryż. Że wrażliwość nie wyklucza ostrego jak brzytwa intelektu.
Kiedy dziś myślimy o Simone de Beauvoir, warto spojrzeć na nią nie przez pryzmat mężczyzn, z którymi jadała kolacje, ale przez pryzmat jej własnej, nieustępliwej odwagi. Zostawiła po sobie odwagę do zadawania pytań, które wielu wolałoby przemilczeć.
Zatrzymajmy się na chwilę przy dzisiejszej filiżance. Simone przypomina nam o czymś niezwykle ważnym w naszym codziennym, szybkim życiu: że każda z nas ma prawo do własnego głosu, własnych błędów i pisania swojej biografii dokładnie takimi zgłoskami, jakimi sama chce. Bez konieczności stania w niczyim cieniu.
Kiedy bierzemy do ręki książkę, dostajemy dzieło skończone. Zamknięte w ramy okładki, oszlifowane przez redaktorów, gotowe na spotkanie z naszymi własnymi myślami. Przez lata uczono nas, by oddzielać autora od jego dzieła, by skupiać się na samym tekście. Ale co dzieje się w momencie, gdy kurtyna oficjalnych wydań opada, a w ręce badaczy trafia coś tak monumentalnego jak niedawno zakupione przez Francuską Bibliotekę Narodową prywatne archiwum Alberta Camusa?
To nie jest po prostu zbiór zakurzonych papierów. To moment, w którym milkną akademickie interpretacje, a zaczyna się opowieść o człowieku – intymna, nieociosana, pisana na gorąco. Druga biografia, którą autor tworzył nieświadomie każdego dnia.
W pozyskanym przez BnF zbiorze znalazł się między innymi oryginalny rękopis Obcego, ale też codzienne notesy, listy, dokumenty z czasów działalności w Résistance (francuskim ruchu oporu) czy zapiski teatralne.
Patrząc na takie archiwum, uświadamiamy sobie, że pisarstwo to nie tylko natchnienie, ale przede wszystkim fizyczny, często bolesny proces. Widzimy skreślenia, wahania, plamy z kawy na marginesach, pośpiesznie zmieniane przymiotniki. Rękopis obnaża niepewność, z której narodziło się arcydzieło. Pokazuje Camusa, który zmagał się z formą, zanim nadał jej ten ikoniczny, chłodny rytm, który tak dobrze znamy.
Co tak naprawdę zostaje po pisarzu, kiedy zamkniemy jego biografię? Książki mówią do nas uniwersalnym językiem idei, ale to właśnie listy i prywatne dzienniki odsłaniają tętno epoki powojennej. W tych zapiskach Camus nie jest literackim bogiem – jest przyjacielem, obywatelem, człowiekiem targanym wątpliwościami, który próbował odnaleźć sens w świecie, który na jego oczach stracił moralny kompas.
Współczesny świat uczy nas, by wszystko cyfryzować, skracać i upraszczać. Tymczasem te tysiące kartek papieru przypominają o wartości, jaką ma uważność i powolność. Każdy list pisany piórem wymagał czasu, obecności tu i teraz, zatrzymania się przy drugim człowieku.
Odkrywanie takich archiwów uczy nas pokory wobec literatury. Przypomina, że za każdą wielką filozofią stoi konkretne, kruche ludzkie doświadczenie. Kiedy milkną teoretyczne spory krytyków o to, „co autor miał na myśli”, w archiwum odnajdujemy odpowiedź najprostszą: miał na myśli swoje życie, swoje lęki i swoją niezłomną miłość do świata, mimo całego jego absurdu.
Zasiadając dziś wieczorem przy filiżance herbaty lub kawy, pomyślmy przez chwilę o tych wszystkich śladach, które sami po sobie zostawiamy. Może nie będą to rękopisy na miarę Nobla, ale każdy nasz zapisek, stary list czy zachowany bilet do kina to przecież nasza własna, prywatna i najprawdziwsza biografia.
