Odcisk palca sprzed 15 tysięcy lat. Kiedy przeszłość przestaje być abstrakcją

Historia lubi wielkie liczby, monumentalne daty i narracje o upadku imperiów. Uczymy się o dynastiach, wojnach, traktatach i potężnych budowlach, które miały oszukać czas. Im większa skala historii, tym bardziej staje się ona abstrakcyjna. Tysiące lat i miliony ludzi zlewają się w bezimienną masę, w statystyczne wykresy i rzędy liczb w podręcznikach.

Czasami jednak wystarczy jeden drobny detal – gliniany paciorek, wyszczerbione naczynie czy fragment prehistorycznej ozdoby – aby cała ta gigantyczna machina przeszłości nagle się zatrzymała. Wtedy zamiast bezdusznych epok dostrzegamy intymne spotkanie twarzą w twarz z drugim człowiekiem, którego oddech dzieli od naszego niezmierzona, a zarazem krucha przepaść czasu.

Grafika wykonana przez AI

Od glinianych tabliczek do promptów. Czy język traci magię, gdy staje się kodem sterującym?

Kiedy tysiące lat temu w dolinie Tygrysu i Eufratu sumeryjski pisarz odciskał w wilgotnej glinie pierwsze znaki pisma klinowego, dokonywał aktu niemal mistycznego. Słowo, które dotąd istniało jedynie jako ulotne drgnienie powietrza, zyskało ciało, ciężar i trwałość. Przez stulecia wierzyliśmy w sprawczą, magiczną wręcz moc języka: zaklęcia, które miały leczyć, poezję potrafiącą wzruszać pokolenia, czy filozoficzne traktaty, które burzyły i wznosiły imperia. Słowo było tajemnicą, mostem między ludzkimi wnętrzami, nośnikiem intymności i zachwytu.

Dziś stoimy na progu zupełnie nowego rozdziału. Język naturalny stał się najpopularniejszym językiem programowania, a my – zamiast czytelnikami czy słuchaczami – staliśmy się autorami poleceń. Wpisując kolejne frazy w okna dialogowe modeli językowych, tworzymy prompty: precyzyjne, zoptymalizowane, celowe. Czy w tym technologicznym zachwycie nad skutecznością maszyn nie gubimy jednak czegoś fundamentalnego? Czy redukując mowę do kodu sterującego, nie odbieramy jej duszy?

Duchy przeszłości nie odchodzą. Derrida, Mehretu i pamięć współczesności

Kiedy patrzy się na parującą filiżankę herbaty, łatwo ulec złudzeniu, że chwila obecna jest czymś absolutnie czystym i autonomicznym. Że jesteśmy tu i teraz, odcięci od wczoraj, wolni od jutra. Jednak wystarczy jeden niespieszny łyk i głębszy oddech, by poczuć, jak w powietrzu unoszą się niewidzialne nici powiązań – echo porannych myśli, wspomnienie przeczytanego wczoraj zdania, ślady historii, które ukształtowały przestrzeń wokół nas.

Teraźniejszość nigdy nie przychodzi na świat naga. Zawsze przywdziewa szaty uszyte z przeszłości, a czasem bywa wręcz przez nią nawiedzana.

O tym niezwykłym splocie czasu i pamięci przypomina trwająca w warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej wystawa Julie Mehretu „Kairos / Hauntological Variations”. To ekspozycja, która nie tylko zachwyca rozmachem formalnym, ale przede wszystkim prowokuje do fundamentalnego pytania o to, z czego właściwie utkana jest nasza współczesność.

Tęsknota za czasem, w którym nas nie było

Żyjemy w epoce, w której przeszłość nigdy nie była tak łatwo dostępna i jednocześnie tak skrojona na miarę. Wystarczy kilka kliknięć, by zanurzyć się w cyfrowo wygładzonym ziarnie taśmy VHS, kasetowym szumie sprytnie nałożonym na cyfrowy plik audio czy ciepłych, pastelowych odcieniach fotografii stylizowanych na analogowe odbitki z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Młode pokolenia, które nie mają prawa pamiętać zapachu nagrzanego kineskopu ani mozolnego przewijania taśmy ołówkiem, z zapamiętaniem tworzą własne mikrokosmosy oparte na estetyce retro. Powstało nawet osobne pojęcie opisujące to zjawisko – anemoia, czyli tęsknota za czasem, w którym się nie żyło.

Co sprawia, że w epoce błyskawicznego przesyłu danych, generatywnej sztucznej inteligencji i nieograniczonych możliwości technologicznych uciekamy wzrokiem wstecz?

Dlaczego książki o tożsamości bywają uznawane za zagrożenie?

Współczesny świat ma niezwykłą łatwość w klasyfikowaniu i szufladkowaniu ludzkich doświadczeń. Lubimy jasne etykiety, przejrzyste struktury i ciche oczywistości. Jednak kiedy w dłonie młodego człowieka trafia literatura, która zaczyna stawiać trudne, lecz głęboko ludzkie pytania – o to, kim jestem, dokąd zmierzam i jak kochać bez lęku – w wielu przestrzeniach społecznych pojawia się opór. Wieść o śmierci Benjamina Alire Sáenza, wybitnego poety i prozaika meksykańsko-amerykańskiego pogranicza, skłania do ponownego zadania pytania: dlaczego opowieści o odkrywaniu siebie wciąż wzbudzają tak silny lęk?

Sáenz, pierwszy latynoski laureat PEN/Faulkner Award, zapisał się w sercach czytelników na całym świecie przede wszystkim subtelną, przejmującą powieścią Arystoteles i Dante odkrywają sekrety wszechświata. To historia dwóch dorastających chłopców, którzy próbują odnaleźć własny głos w świecie pełnym milczenia, społecznych oczekiwań i kulturowych pęknięć. Choć książka ta przyniosła autorowi międzynarodowe uznanie i liczne nagrody, trafiała również na listy książek zakazanych lub wycofywanych z bibliotek. Historia literatury zatacza tu po raz kolejny ten sam dobrze znany krąg.

Skok na głęboką wodę (z Odyseuszem w tle)

Siedzę dzisiaj przy oknie, z filiżanką gorącej herbaty w dłoniach, patrząc na niespiesznie upływający popołudniowy czas. Moje myśli krążą wokół wiadomości, która niedawno przemknęła przez media społecznościowe i nagłówki prasowe. Wygląda na to, że świat nagle, niemal z dnia na dzień, przypomniał sobie o podróżach pewnego brodatego Greka sprzed blisko 2700 lat.

Impulsem okazała się nowa, hollywoodzka ekranizacja „Odysei”. Efekt? Statystyki ze Stanów Zjednoczonych wręcz zdumiewają. Sprzedaż wydań drukowanych skoczyła od początku roku o 76%, a Biblioteka Publiczna w Nowym Jorku odnotowała w samym lipcu gigantyczny, bo aż 338-procentowy wzrost zapotrzebowania na poemat Homera. Szczególnym wzięciem cieszy się znakomity, uwspółcześniony przekład Emily Wilson – choć sama tłumaczka nie kryje dystansu i dość krytycznie pointuje spłycenia oraz hollywoodzkie uproszczenia zastosowane w filmie (pisałam o tym we wcześniejszym tekście).

Zapewne powinnam się cieszyć. Jako osoba, dla której literatura jest chlebem powszednim i bezpieczną przystanią, powinnam klaskać z zachwytu, że dzieło absolutnie fundamentalne dla kultury zachodniej trafia pod strzechy i na listy bestsellerów. A jednak… zerkam w moją filiżankę i czuję pewien niepokój. Wybaczcie mi ten odrobinę sceptyczny ton, ale trudno oprzeć się wrażeniu, że mamy do czynienia z bardzo specyficznym zjawiskiem.

Co tracimy, kiedy z niejednoznacznego człowieka robimy pomnik samotnego geniusza?

Są takie wieczory, kiedy po obejrzeniu głośnego filmu biograficznego zostajemy z poczuciem zachwytu, ale i pewnego cichego niedosytu. Kino uwielbia pisać ludzkie życiorysy od nowa. Potrzebuje jasnego schematu: wybitny umysł, tragiczne odosobnienie, brak zrozumienia u otoczenia i bolesna alienacja. W ten sposób powstaje pomnik – wyrazisty, elegancki i… całkowicie pozbawiony niuansów.

Jeden z najbardziej poruszających przykładów tego mechanizmu to wizerunek Alana Turinga. W powszechnej świadomości – utrwalonej chociażby przez hollywoodzką Grę tajemnic (The Imitation Game) z wybitną skądinąd rolą Benedicta Cumberbatcha – Turing funkcjonuje jako genialny, ale społecznie wycofany, chłodny matematyk, żyjący wyłącznie w świecie cyfr, pozbawiony poczucia humoru i głęboko samotny.

Co jednak dzieje się w momencie, gdy z archiwum wyłania się zupełnie inny obraz?

Kiedy adaptacja klasyki staje się zdradą?

Zanim wlejemy gorącą wodę do ulubionej filiżanki i usiądziemy w fotelu, by zastanowić się nad kolejnym filmowym widowiskiem, warto postawić sobie pytanie: czego właściwie oczekujemy od kina, gdy sięga ono po literackie fundamenty naszej kultury? Czy wierne przełożenie fabuły to gwarancja sukcesu, czy może największą zdradą wobec pierwowzoru jest spłaszczenie jego filozoficznego ciężaru?

Głos Emily Wilson — autorki znakomicie przyjętego pierwszego angielskiego przekładu Odysei dokonanego przez kobietę — wywołał niedawno głośną dyskusję w świecie krytyki filmowej i literackiej. Badaczka bezlitośnie oceniła najnowsze monumentalne widowisko Christophera Nolana. Choć reżyser ten od lat przyzwyczaił nas do kunsztownej żonglerki czasem, oszałamiających efektów wizualnych i narracyjnego rozmachu, zdaniem Wilson jego ekranizacja eposu Homera okazała się wydmuszką: pozbawioną psychologicznej, politycznej i etycznej głębi, która od tysiącleci stanowi o sile oryginału.

Technologiczni miliarderzy nie wymyślili marzenia o nowej arystokracji

Gdy spoglądamy dzisiaj na szefów wielkich korporacji technologicznych, ich architekturę zaimków, obietnice powszechnego dobrobytu i język nieustannego „rozwoju”, łatwo ulec złudzeniu, że mamy do czynienia z fenomenem absolutnie nowym. Historyczka Kim Phillips-Fein w swojej książce „Country of Lords” przypomina nam jednak o prawdzie znacznie bardziej niepokojącej: to nie jest nowa opowieść. To jedynie stary monolog władzy, ubrany w lśniące szaty algorytmów.

Kiedy czytałam ostatnio o tezach zawartych w książce Phillips-Fein, uderzyła mnie ciągłość historyczna, o której tak często zapominamy w pędzie współczesnej transformacji cyfrowej. Autorka wykonuje kapitalną pracę archiwisty ludzkich złudzeń: prowadzi nas chłodnym, precyzyjnym krokiem od osiemnastowiecznych obaw Johna Adamsa przed „zbyt wielką demokracją”, przez dziewiętnastowieczny darwinizm społeczny i tzw. „naukowy rasizm”, aż po współczesne gabinety miliarderów z Doliny Krzemowej.

Wniosek, który płynie z tej lektury, jest nadzwyczaj czytelny, choć rzuca głęboki cień na nasz optymizm: technologiczni magnaci nie stworzyli zupełnie nowej filozofii społecznej. Oni jedynie przejęli prastare marzenie o nowej arystokracji — o klasie „wybranych”, którzy ze względu na swoją rzekomą wyższość (kiedyś uświęconą urodzeniem, później biologiczną ewolucją, a dziś intelektem i sprawnością operowania kapitałem) mają naturalne prawo do decydowania o losie reszty społeczeństwa.

Witaj w moim świecie!

Niezmiernie cieszę się, że tu trafiasz. Rozgość się wygodnie – jak w klasycznej, pachnącej starym papierem i rozgrzanej ciepłym światłem słonecznym bibliotece, w której czas na chwilę zwalnia swój bieg.

Ten blog powstał z potrzeby serca, z ciekawości świata oraz z głębokiego przekonania, że bez względu na to, jak szybko pędzi świat i technologia, nasza ludzka wrażliwość, pytania o sens i zachwyt nad kulturą pozostają niezmienne.

Czym jest ta przestrzeń?

To miejsce spotkania tradycji ze współczesnością. Z jednej strony stoi popiersie Sokratesa – mojego starego druha, symbolu nieustannego zadawania pytań i dociekania prawdy. Po przeciwnej stronie umieściłam popiersie mojego dobrego przyjaciela Herodota – zwanego Ojcem historii, patrona opowieści o człowieku i upływającym czasie. Nie obawiaj się jednak zatęchłej biblioteki. Patrzę bowiem na świat — "tu i teraz” — jako humanistka, z pasją obserwując dynamiczne przemiany współczesności.

Znajdziesz tutaj refleksje, do których inspiracją są moje codzienne pasje i poszukiwania:

• Historia i filozofia życia – wracam do korzeni, ale też do wschodnich i zachodnich nauk o uważności (mindfulness), spokoju i budowaniu wewnętrznej harmonii w codziennym pędzie.

• Literatura, film i muzyka – kocham dobre książki, które zostają w pamięci na długie tygodnie, kunsztowne kino i dźwięki jazzu oraz muzyki klasycznej.

• Człowiek w erze nowych technologii – fascynuje mnie styk humanistyki i sztucznej inteligencji. Zastanawiam się, jak zachować to, co w nas najbardziej unikalne, wrażliwe i twórcze, gdy świat wokół automatyzuje niemal wszystko.

Zapraszam do wspólnej podróży!

Chciałabym, aby ten blog był dla Ciebie nie tylko lekturą, ale i przystanią – miejscem, gdzie możesz się na chwilę zatrzymać, pomyśleć, zainspirować lub po prostu poczuć, że w swoich refleksjach nie jesteś sam(a).

Rozgość się, czytaj i dziel swoimi przemyśleniami w komentarzach. Witaj w moim świecie!

***

Jeśli bliskie Ci jest humanistyczne spojrzenie na współczesność, zapraszam Cię również na moją autorską stronę Humanistka.pl oraz do subskrypcji newslettera „Człowiek w erze AI”.

O cenie ludzkiej godności. Krótki esej o lęku, historii i prawie do bycia sobą

Dziś wyjątkowo odniosę się do sytuacji społeczno-politycznej w naszym kraju. Są takie dni, kiedy parząca herbata w dłoniach nie przynosi mi oczekiwanego spokoju, a codzienny kubek staje się jedynie tłem dla trudnych, gorzkich refleksji nad stanem naszej współczesności. Przyglądając się otaczającej nas rzeczywistości, trudno mi oprzeć się wrażeniu, że utknęliśmy w pętli lęku, z której rządzący nie potrafią – lub po prostu nie chcą – się wyrwać.

Gdy po raz kolejny słyszę o zawetowaniu ustawy, która miała przynieść odrobinę bezpieczeństwa i prawnego rozpoznania osobom tworzącym jednopłciowe związki, pojawia się jedno zasadnicze pytanie: czego tak naprawdę boi się władza?

Lęk przed własnym odbiciem

Odpowiedź wydaje mi się prosta, choć niezwykle smutna: boją się własnego elektoratu. Tylko czy ten lęk nie jest w gruncie rzeczy głębokim znieważeniem samych wyborców? Czy politycy po stronie prawicy naprawdę wierzą, że ludzie, którzy na nich głosują, składają się wyłącznie z homofobów, pozbawionych choćby cienia empatii? To wygodne, ale niebezpieczne uproszczenie. Tworząc cyniczne narracje, sami tę niechęć podsycają, wmawiając społeczeństwu, że miłość dwojga ludzi, ich pragnienie wspólnego tworzenia domu i opieki nad sobą w chorobie to nie ludzkie życie, lecz… „ideologia”.

To jedno słowo – wyprane z uczuć, chłodne i wykluczające – stało się orężem w kampanii nienawiści. Niezwykle łatwo przekreślić czyjąś godność, gdy sprowadzi się konkretnego człowieka, jego marzenia i miłość do abstrakcyjnego pojęcia. Rozpętana w ten sposób nagonka jednak zostawia realne rany w sercach tysięcy osób, które każdego dnia muszą udowadniać, że ich uczucie jest prawdziwe.

Długi cień patriarchatu

Problem ten sięga jednak znacznie głębiej. To nie tylko kwestia związków partnerów tej samej płci, ale szerszy krajobraz instytucjonalnej opresji, w której przyszło nam żyć. Żyjemy w kraju, w którym zakaz aborcji – egzekwowany z bezwzględną surowością nawet w najbardziej traumatycznych okolicznościach, takich jak gwałt – stał się narzędziem kontroli nad ciałami i życiem kobiet.

To wciąż ten sam wszechobecny patriarchat. Po okresie wielowiekowej dominacji mężczyzn stał się tak wrośnięty w naszą rzeczywistość, że traktujemy go niemal jak naturalny porządek rzeczy. System, w którym połowa społeczeństwa – kobiety – w XXI wieku musi nieustannie walczyć o swoje najbardziej podstawowe prawa: o samostanowienie, o bezpieczeństwo, o szacunek dla własnej autonomii. To bolesny paradoks czasów, które chętnie nazywamy nowoczesnymi, a które w wymiarze czysto ludzkim tak często cofają nas do ciemnych wieków.

Sprawdzian przed historią

Jednak jako historyczka mam nadzieję. Nadzieję na to, że historia naszych czasów nie będzie pisana przez dzisiejszych polityków kalkulujących słupki poparcia, ale przez światłych, mądrych historyków i historyczki. 

Kolejne pokolenia – spoglądając wstecz – z łatwością dostrzegą, w jak barbarzyńskich i nierównościowych czasach przyszło nam żyć. Zobaczą nasze zmagania, ale zobaczą też hart ducha tych, którzy nie bali się upominać o godność drugiego człowieka. Wierzę, że spoglądając na dzisiejsze spory z odpowiedniej perspektywy czasu, osądzą ten okres jednoznacznie: jako czas, w którym strach przed empatią próbował zatrzymać naturalny tok sprawiedliwości.

Mam również nadzieję, że miłość i prawo do wolności znajdą w końcu swoją drogę.

Tkanina z Bayeux jako średniowieczny reportaż

W świecie, w którym informacja dociera do nas w ułamku sekundy, a ekrany telefonów bezustannie migoczą nagłówkami o dynamicznych zmianach na geopolitycznej mapie świata, łatwo ulec złudzeniu, że „wojna informacyjna” i kreowanie narracji to wynalazki naszych czasów. Nic bardziej mylnego. Aby się o tym przekonać, wystarczy przyjrzeć się niezwykłemu wydarzeniu, które właśnie elektryzuje miłośników sztuki i historii po obu stronach kanału La Manche.

​Po niemal tysiącu lat do Anglii powróciła Tkanina z Bayeux. To monumentalne, siedemdziesięciometrowe dzieło sztuki, pod ścisłą eskortą i w specjalnej klimatyzowanej skrzyni chroniącej delikatne nici przed najmniejszymi drganiami, dotarło do British Museum. Rekordowe zainteresowanie wystawą (bilety wyprzedane na pniu za kwotę 2,5 miliona funtów!) pokazuje, że to nie tylko bezcenny zabytek, ale też opowieść, która wciąż ma magnetyczną siłę.

​Spójrzmy jednak na to dzieło nie tylko jak na zabytek, ale jak na… pierwszy wielki, średniowieczny reportaż wizualny.

Kto trzyma igłę, ten ma władzę

​Tkanina z Bayeux to w rzeczywistości gigantyczny haft wykonany kolorowymi wełnianymi nićmi na lnianym płótnie. Przedstawia wydarzenia, które doprowadziły do bitwy pod Hastings w 1066 roku i sam podbój Anglii przez Wilhelma Zdobywcę.

​Gdy przyjrzymy się jej z bliska, uderza nas komiksowa wręcz struktura. Scena po scenie, klatka po klatce, tkaczki (najprawdopodobniej angielskie zakonnice pracujące pod okiem normandzkich zleceniodawców) uwieczniły dramatyczne losy dwóch pretendentów do angielskiego tronu: Harolda Godwinsona oraz Wilhelma, księcia Normandii.

​W tym miejscu warto jednak zadać kluczowe, reporterskie pytanie: Kto był "sponsorem" tego przedsięwzięcia?

​Wszystko wskazuje na to, że inicjatorem powstania tkaniny był Odo, biskup Bayeux i przyrodni brat Wilhelma Zdobywcy. Odo nie tylko zabezpieczał interesy nowej władzy, ale sam pojawia się na płótnie w glorii chwały, zagrzewając wojowników do walki. Tkanina miała zawisnąć w katedrze w Bayeux – miejscu publicznym, gdzie niepiśmienny lud mógł chłonąć historię obrazkową.

​I tu kryje się geniusz tej propagandy. Tkanina nie powstała, by obiektywnie zrelacjonować fakty. Powstała, by usprawiedliwić najazd.

​Anatomia manipulacji sprzed tysiąca lat

​Jak sprawić, by brutalny podbój obcego kraju wyglądał na sprawiedliwy i popierany przez samego Boga? Normanowie użyli do tego subtelnych narzędzi narracyjnych, które współcześni spece od wizerunku nazwaliby framingiem (ramowaniem):

• ​Złamanie przysięgi jako grzech kardynalny: główna oś fabularna tkaniny koncentruje się wokół przysięgi, jaką Harold rzekomo złożył Wilhelmowi na świętych relikwiach, obiecując mu angielską koronę. Gdy Harold sam zasiada na tronie po śmierci Edwarda Wyznawcy, zostaje przedstawiony jako krzywoprzysięzca i uzurpator.
• ​Demonizacja przeciwnika: Harold na tkaninie nie jest pokazany jako potwór – Normanowie byli zbyt sprytni na tak tani zabieg. Pokazano go jako tragicznego, ale ewidentnie ukaranego przez los (i Boga) władcę. Jego śmierć – uwieczniona w słynnej scenie ze strzałą wbitą w oko – miała być ostatecznym dowodem na to, że sprawiedliwości stało się zadość.
• ​Marginesy pełne podtekstów: niezwykle ciekawe są dolne i górne bordiury tkaniny. Obok fantastycznych zwierząt czy scen z bajek Ezopa, w miarę zbliżania się do bitwy pod Hastings, na dolnym marginesie zaczynają pojawiać się odarte z rynsztunku trupy, sępy i uciekający cywile. To genialny zabieg potęgujący dramaturgię i pokazujący nieuchronność klęski tych, którzy sprzeciwili się woli niebios.

​Spojrzenie z perspektywy humanistki 

​Patrząc na to niezwykłe siedemdziesięciometrowe płótno, trudno nie ulec melancholijnej refleksji nad naturą ludzkiej pamięci. Anglosasi – pokonani, ograbieni z ziemi i poddani surowej asymilacji – nie mieli szansy opowiedzieć swojej wersji wydarzeń. Ich głos został dosłownie i w przenośni przeszyty normandzką igłą.

​Przez kolejne stulecia to właśnie Tkanina z Bayeux kształtowała wyobrażenie o tym, co wydarzyło się w 1066 roku. Stała się dominującym kodem kulturowym, podręcznikową ilustracją i ostateczną prawdą o narodzinach nowej Anglii.

​To dla nas, współczesnych odbiorców, ważna lekcja uważności. Kiedy dziś czytamy doniesienia prasowe, oglądamy relacje w telewizji czy przeglądamy media społecznościowe, pamiętajmy o Tkaninie z Bayeux. Zawsze warto zadać sobie pytanie: Kto trzyma igłę w tej opowieści? Kto decyduje o tym, które postacie znajdą się w centrum, a czyje głosy zostaną zepchnięte na margines historii?

​Bo ostatecznie to nie samo zwycięstwo decyduje o tym, jak zostaniemy zapamiętani – decyduje o tym ten, kto ma przywilej opowiedzenia o nim światu.

Królewscy dworzanie i potłuczone więzi. O kruchości, której nie da się skleić

Siedząc rano przy stole i trzymając w dłoniach ulubioną filiżankę, pomyślałam o jednej z najpopularniejszych angielskich rymowanek dla dzieci – opowieści o Humptym Dumptym. Pamiętacie ten krótki wierszyk? Wielkie, człekokształtne jajko spada z muru, a finał tej historii niesie ze sobą genialną w swojej prostocie, choć brutalną metaforę:

„All the king's horses and all the king's men / Couldn't put Humpty together again”(Wszystkie królewskie konie i króla dworzanie / Złożyć do kupy nie byli go w stanie).

Ta dziecięca wyliczanka dotyka czegoś, z czym każdy z nas mierzy się w dorosłym życiu. Mówi o nieodwracalności. O tym, że istnieją na świecie rzeczy tak delikatne, że gdy raz pękną, żadna siła, żadna władza ani najszczersze chęci nie przywrócą im pierwotnego kształtu.

Najbardziej jaskrawym przykładem tej prawdy są nasze relacje z ludźmi.

Kruchość ukryta w codzienności

Często wydaje nam się, że przyjaźń, miłość czy bliska więź rodzinna to struktury rzeźbione w kamieniu. Skoro budowaliśmy je latami, przetrwają wszystko. Nic bardziej mylnego. Bliskość bywa krucha jak najcieńsza porcelana. Czasem do katastrofy nie potrzeba wielkiej, spektakularnej zdrady. Wystarczy chwila nieuwagi, słowo wypowiedziane w gniewie, chroniczna obojętność lub zaniechanie, które działa jak powolne spychanie naszej relacji z krawędzi muru.

I nagle następuje upadek. Coś pęka.

Kiedy „królewscy dworzanie” są bezradni

W rymowance do ratowania Humpty'ego ruszają całe pułki – konie, żołnierze, dworzanie. Król wysyła całą swoją armię, potęgę i zasoby. W życiu bywa podobnie. Kiedy orientujemy się, że tracimy kogoś bliskiego, zaczynamy mobilizować wszystkie siły:

• próbujemy logicznych argumentów,

• przepraszamy, zasypujemy prezentami,

• angażujemy wspólnych znajomych,

• obiecujemy poprawę i odwołujemy się do wspólnej przeszłości.

Uruchamiamy całą naszą „królewską armię” ratunkową. I ze zdumieniem odkrywamy, że to nie działa. Dlaczego? Ponieważ zaufanie i poczucie bezpieczeństwa nie podlegają mechanicznemu procesowi naprawy. Relacja to żywy organizm, a nie potłuczony wazon, który można scalić bezbarwnym klejem.

Nawet jeśli uda nam się połączyć kawałki, linie pęknięć pozostają widoczne. Zmienia się struktura. Czasem próba siłowego „sklejenia” relacji przynosi tylko więcej bólu, bo ostre krawędzie dawnych żalów wciąż ranią przy każdym dotknięciu.

Lekcja od Humpty'ego Dumpty'ego

Co zatem pozostaje nam z tej refleksji? Przede wszystkim uważność na to, co mamy tu i teraz. Świadomość, że nic nie jest dane raz na zawsze, uczy nas większej delikatności w obcowaniu z drugim człowiekiem. Zamiast testować wytrzymałość naszych więzi i sprawdzać, jak blisko krawędzi muru mogą stanąć, warto otoczyć je codzienną, drobną troską.

Bo najpiękniejsza i zarazem najtrudniejsza prawda o relacjach brzmi: o wiele łatwiej jest je chronić przed upadkiem, niż później, stojąc nad skorupami, bezradnie czekać na królewską armię.

A jak to wygląda z Waszej perspektywy? Czy zdarzyło Wam się kiedyś zbierać z ziemi kawałki relacji, której nie dało się już uratować?

PS  Antromorficzne cechy jajku nadał Lewis Carroll w "Po drugiej stronie lustra". Pamiętacie go?

Niesamowity świat ukryty w archiwach, czyli powrót do „Ksiąg Jakubowych”

Niedawno wróciłam do opus magnum Olgi Tokarczuk – „Ksiąg Jakubowych”.

To ponowne spotkanie z literaturą noblistki zbiegło się w czasie z moimi osobistymi refleksjami nad tym, jak rzadko pozwalamy sobie dziś na niespieszne, głębokie zanurzenie w tekście. W świecie, który nieustannie pędzi, żywi się nagłówkami i domaga błyskawicznych syntez, ta monumentalna powieść jawi się jako absolutne rebelianctwo. Jest jak zaproszenie do celebracji wolnego czasu – najlepiej z filiżanką aromatycznej, naparzanej bez pośpiechu herbaty, gdy za oknem świat na chwilę zwalnia swój bieg. Wracając do niej po latach, odkryłam warstwy, które wcześniej jedynie musnęłam wzrokiem.

Jako historyczka nie potrafię patrzeć na to dzieło wyłącznie przez pryzmat literackiej fikcji i estetycznego zachwytu. Moje zawodowe skrzywienie sprawia, że w trakcie lektury widzę coś więcej – z pełną świadomością i ogromnym podziwem potrafię docenić tytaniczny wysiłek oraz niezwykłą pracę, jaką pisarka włożyła w kwerendy źródłowe. Setki, jeśli nie tysiące godzin spędzonych nad osiemnastowiecznymi dokumentami, modlitewnikami, dawnymi mapami czy zapiskami z epoki są wyczuwalne na każdej stronie.

Dla kogoś, kto wie, jak żmudne i wymagające bywa przedzieranie się przez archiwalne materiały, praca Tokarczuk jest prawdziwym majstersztykiem. Autorka nie tylko zrekonstruowała fakty; ona dokonała czegoś znacznie trudniejszego – tchnęła życie w kurz archiwalnych półek. Przekuła suchy zapis historyczny w tętniącą życiem, zmysłową rzeczywistość, tworząc panoramę tak plastyczną, że podczas lektury niemal czuje się zapach podolskich bezdroży, chłód zamkowych murów i duszność karczemnych izb.

Wielogłos Podola – patchwork ludzkich losów

„Księgi Jakubowe” to w warstwie fabularnej przede wszystkim opowieść o Jakubie Franku – postaci historycznej – charyzmatycznym, heretyckim i do bólu kontrowersyjnym przywódcy religijnym, który zachwiał posadami osiemnastowiecznej społeczności żydowskiej. Tokarczuk nie buduje mu jednak pomnika, nie ocenia go jednoznacznie. Jakub jest słońcem, wokół którego krążą inne, często znacznie ciekawsze planety. Wokół tej centralnej postaci autorka tka misterną, wielowątkową sieć:

• Podole jako wielokulturowy tygiel - to fascynujący obraz Rzeczypospolitej Obojga Narodów, która daleka jest od podręcznikowych uproszczeń. Na kartach powieści spotykają się, ścierają i przenikają judaizm, chrześcijaństwo oraz islam. Granice geograficzne, narodowościowe i religijne okazują się niezwykle płynne;

• perspektywa wykluczonych i zapomnianych - to, co urzeka mnie najbardziej, to oddanie głosu tym, których oficjalna, wielka historia (pisana zazwyczaj z perspektywy zwycięzców i mężczyzn) bezwzględnie pomijała. Tokarczuk z ogromną czułością pochyla się nad losem kobiet, heretyków, chorych i wiecznych poszukiwaczy prawdy, którzy egzystowali na marginesie ówczesnego społeczeństwa. Myślę tu chociażby o Jencie, która swoim zawieszonym między życiem a śmiercią spojrzeniem ogarnia cały ten świat z lotu ptaka;

• płynność tożsamości i poszukiwanie sensu - obserwujemy tu fascynujący, momentami bolesny proces konwersji. Bohaterowie zmieniają religie, imiona, stroje i role społeczne. Wszystko to w imię wyższego, duchowego celu, w poszukiwaniu zbawienia lub po prostu – bezpiecznego miejsca do życia.

Literackie konstelacje, czyli nici łączące dzieła noblistki

Czytając „Księgi Jakubowe”, nie mogłam opędzić się od wrażenia, że ta powieść to potężna, dojrzała synteza tematów, które w autorce pączkowały już o wiele wcześniej. Czytelnicy znający jej twórczość bez trudu odnajdą tu nici łączące tę historię z innymi wybitnymi jej utworami. 

Widać tu wyraźne echo „Biegunów”. Choć w tamtej książce podróżowaliśmy przez czas i przestrzeń na wskroś współczesną, to w „Księgach Jakubowych” ruch i fizyczna wędrówka również stanowią jedyną stałą rzeczywistości. Bohaterowie Tokarczuk to ludzie w nieustannym procesie przemieszczania się – wozami, powozami, pieszo. Przemierzają Europę w poszukiwaniu Nowej Jerozolimy, udowadniając, że zatrzymanie się oznacza duchową śmierć.

Z kolei klimat osiemnastowiecznego Podola mocno rezonuje z duchem „Prawieku i innych czasów”. Podobnie jak Prawiek był mikrokosmosem rządzącym się własnymi, mitycznymi prawami, tak dawne Podole staje się osobnym, autonomicznym światem. Granica między tym, co racjonalne, oświeceniowe, a tym, co metafizyczne, zabobonne i magiczne, płynnie się zaciera, tworząc unikalny realizm magiczny w polskim wydaniu.

Format to tylko kwestia wyboru – odczarujmy gabaryty

Wiem, doskonale wiem, że wiele osób na sam widok „Ksiąg Jakubowych” odczuwa lęk. Blisko tysiąc stron i fizyczny ciężar książki potrafią skutecznie onieśmielić nawet najbardziej wytrawnego czytelnika. Żyjemy jednak w czasach, które dają nam wspaniałe, alternatywne możliwości i warto z nich korzystać bez wyrzutów sumienia.

Jeśli tradycyjny, papierowy tom wydaje się barierą nie do pokonania w codziennym pędzie, z pomocą przychodzi technologia:

• E-book to idealne rozwiązanie dla tych, którzy lubią mieć literaturę zawsze przy sobie – tysiąc stron mieści się w lekkim czytniku, który bez problemu wsuniecie do torby czy plecaka, by czytać w tramwaju lub podczas przerwy w zajęciach. 

• Audiobook z kolei ma w sobie magię pierwotnego, tradycyjnego snucia opowieści. Pozwala, by genialnie zinterpretowane słowa pisarki sączyły się w nasze uszy podczas wieczornego relaksu, przygotowywania kolacji czy niespiesznego spaceru po parku. Droga do poznania tej historii jest otwarta dla każdego, niezależnie od stylu życia.

Niech Was nie odstraszają "gabaryty" książki – naprawdę warto zanurzyć się w niezwykły świat wykreowany przez autorkę.

Pomiędzy epokami. O twardym lądowaniu w hałaśliwym stuleciu

Są takie dni, kiedy wyjątkowo mocno czuję, że moje wewnętrzne obywatelstwo nie do końca pokrywa się z datą w dowodzie osobistym. Łapię się wtedy na refleksji, że stoję w rozkroku pomiędzy XIX a XXI wiekiem. Z jednej strony z niesłabnącą ciekawością przyglądam się nowoczesności, z drugiej – moje serce bije w rytmie wartości i estetyki, które dzisiejszy, pędzący świat zbyt łatwo odłożył do lamusa jako „staroświeckie”.

Kiedy siedzę przy biurku, otoczona technologią, która przecież ułatwia nam życie i otwiera fascynujące okna na świat, doceniam XXI wiek.

Oczywiście nie mam złudzeń i nie patrzę na przeszłość przez różowe okulary – doskonale zdaję sobie sprawę z niedoskonałości, niesprawiedliwości i mroków poprzednich stuleci. Uważam jednak, że istnieją wartości, które bezwzględnie warto z nich ocalić i przenieść we współczesność, a najwyższe miejsce na tej liście zajmuje dla mnie szeroko pojęta kultura osobista.

Wystarczy bowiem, że wyjdę na ulicę, by poczuć głęboki, wewnętrzny zgrzyt. Współczesność potwornie hałasuje. I nie mam tu na myśli wyłącznie dźwięków miasta, ale całą naszą codzienną audiosferę. Otacza nas głośna, natarczywa „muzyka”, która bez pytania wdziera się w przestrzeń publiczną, nie zostawiając miejsca na ciszę, na własne myśli, na usłyszenie samego siebie. Ten wszechobecny zgiełk wydaje się zagłuszać coś o wiele ważniejszego – naszą wrażliwość.

W parze z tym hałasem idzie niestety brutalizacja języka. Z trudem znoszę chamstwo i lekkość, z jaką wulgaryzmy weszły do codziennego słownika. Boli mnie, gdy błyskotliwy, subtelny dowcip zostaje zastąpiony przez niewybredne, grubo ciosane żarty, które zamiast łączyć – podszyte są złośliwością. Język zawsze był dla mnie barierą ochronną ludzkiej delikatności. Kiedy staje się prymitywny, rani bardziej niż cokolwiek innego.

Najbardziej jednak doskwiera mi deficyt empatii. W świecie, który promuje wieczny pośpiech i egocentryzm, brakuje nam czasu na zwykłą, ludzką uważność. Przechodzimy obok czyjegoś zmartwienia, obok drugiego człowieka, jakbyśmy nosili pancerze obojętności.

Dla wielu osób taka postawa może być przejawem niedopasowania. Ja wolę myśleć o tym jako o świadomej ochronie własnego mikrokosmosu. Wybór ciszy zamiast zgiełku, szacunku zamiast krzyku i empatii zamiast obojętności to nie ucieczka od rzeczywistości. To próba ocalenia w sobie człowieka przez duże „C”.

Wierzę, że można czerpać z nowoczesności, nie tracąc przy tym wewnętrznej elegancji i kultury. Ten XIX-wieczny pierwiastek uważności, szacunku do słowa i drugiego człowieka wnosi do mojego życia spokój, którego w przebodźcowanym XXI wieku tak bardzo wszyscy potrzebujemy. Może właśnie ta nasza „staroświecka” wrażliwość jest dziś najbardziej rewolucyjną siłą?

Zostawiam Was dziś z tą refleksją i tradycyjnym pytaniem, które zadaję sobie nad brzegiem mojej filiżanki – jak Wy odnajdujecie się w tym głośnym świecie? Czy Wam również zdarza się tęsknić za ciszą i subtelnością, które powoli stają się towarem luksusowym? Czy to jest cena, którą musimy zapłacić za nowoczesne technologie i udogodnienia? 

Kto naprawdę napisał „Annę Kareninę”?

Usiądźcie wygodnie z kubkiem ulubionej kawy lub herbaty. Dziś chciałabym zabrać Was w podróż do XIX-wiecznej Rosji, do posiadłości Jasna Polana. To tam powstawało jedno z największych dzieł literatury światowej – Anna Karenina Lwa Tołstoja. Książka, którą większość z nas kojarzy z tragicznym wątkiem miłosnym i słynnym zdaniem o szczęśliwych i nieszczęśliwych rodzinach, kryje w sobie tajemnicę, o której rzadko mówi się w szkołach.

Kiedy czytamy tę powieść, uderza nas coś niezwykłego: niesamowita, wręcz intymna precyzja, z jaką Tołstoj oddał kobiecą psychikę. Emocje Anny, upokorzenie Dolly, dylematy Kitty – wszystko to wydaje się opisane nie przez XIX-wiecznego hrabiego i patriarchę, ale przez kogoś, kto doskonale zna kobiecy świat od podszewki.

Czy to tylko genialna intuicja pisarza? A może u jego boku stała cicha współautorka?

Cień przy biurku: Zofia Tołstoj (z domu Bierg)

Zofia Tołstoj przeszła do historii głównie jako oddana żona, która przepisywała rękopisy męża. I to jak! Monumentalną Wojnę i pokój przepisała od początku do końca siedem razy – ręcznie, przy świecach, często używając lupy, by rozszyfrować bazgroły Lwa.

Jednak współczesne badania literaturoznawcze i analizy biograficzne (m.in. oparte na wydanych pod koniec XX wieku dziennikach Zofii oraz jej wspomnieniach Moje życie) rzucają zupełnie nowe światło na jej rolę. Zofia nie była jedynie „żywą kserokopiarką”. Była pierwszą recenzentką, redaktorką i – jak twierdzą niektórzy badacze – nieoficjalną współautorką.

To właśnie w dzienniku Zofii z lutego 1870 roku znajduje się pierwszy ślad narodzin powieści. Zapisała wtedy: „Powiedział mi, że ma pomysł na napisanie o zamężnej kobiecie z wyższych sfer, która się zatraciła. Powiedział, że jego celem jest uczynienie tej kobiety godną współczucia, a nie winną”.

Zofia wnosiła do tekstów męża autentyzm kobiecego doświadczenia. Tołstoj garściami czerpał z jej przeżyć, emocji i intymnych zapisków. Mało tego, przeniósł do powieści ich własne życie: wątek oświadczyn Lewina, w którym Lewin każe narzeczonej czytać swoje młodzieńcze dzienniki pełne miłosnych podbojów, wydarzył się naprawdę między Lwem a Zofią na tydzień przed ich ślubem.

Figura autora-hermafrodyty: Prawda czy mit?

W krytyce literackiej od lat funkcjonuje fascynujące pojęcie „autora-hermafrodyty” (lub autora androginicznego), które spopularyzowała m.in. Virginia Woolf. Oznacza ono twórcę, którego umysł potrafi przekroczyć ograniczenia własnej płci, łącząc pierwiastek męski i żeński, by osiągnąć pełnię artystycznego wyrazu. Lew Tołstoj jest obok Gustave'a Flauberta (autora Pani Bovary) najczęściej przywoływanym przykładem takiego zjawiska.

Czy badania potwierdzają tę figurę w przypadku Tołstoja? I tak, i nie. Z punktu widzenia czystej psychologii twórczości Tołstoj posiadał genialną zdolność radykalnej empatii. Potrafił wręcz fizycznie „wczuć się” w rodzącą kobietę, porzuconą kochankę czy zazdrosną żonę.

Jednak współczesna krytyka feministyczna i badania nad tekstem (tzw. krytyka genetyczna, badająca proces powstawania dzieła) odzierają ten mit z romantycznej otoczki. Ta niesamowita „kobieca perspektywa” Tołstoja nie wzięła się z mistycznego, wewnętrznego obojnactwa jego duszy, ale z bardzo realnej, codziennej... eksploatacji życia emocjonalnego Zofii.

Tołstoj czytał pamiętniki żony, obserwował jej macierzyństwo (Zofia była w ciąży 16 razy!), jej stany depresyjne, lęki i samotność w małżeństwie. Geniusz Tołstoja polegał na tym, że potrafił to genialnie przetworzyć literacko, ale „tworzywo” dostarczała kobieta.

Sprawiedliwość po latach

Dziś badacze literatury coraz głośniej mówią o tym, że bez Zofii Anna Karenina nie byłaby tak wielowymiarowym arcydziełem. Choć formalnie na okładce widnieje tylko jedno nazwisko, to kobiecy głos, który tak mocno rezonuje na kartach powieści, ma konkretną autorkę.

Zofia Tołstoj przez lata pisała własne opowiadania i nowele (będące m.in. polemiką z trudnymi poglądami męża na małżeństwo), jednak władze carskie, a potem radzieckie, długo nie pozwalały na ich publikację, by nie niszczyć pomnikowego wizerunku Lwa. Dopiero XXI wiek przynosi jej należne miejsce w historii literatury.

A jak Wy odbieracie Annę Kareninę podczas lektury? Czytacie ją jako opowieść napisaną przez mężczyznę, czy jednak czujecie w niej tę głęboką, kobiecą solidarność?

Napiszcie w komentarzach, chętnie poznam Wasze zdanie przy kolejnej filiżance!

Między geniuszem a obsesją

Są takie nagrania w historii muzyki, które zmieniają wszystko. Kiedy w 1955 roku młody, zaledwie 22-letni kanadyjski pianista Glenn Gould wszedł do studia, by zarejestrować Wariacje Goldbergowskie J.S. Bacha, nikt nie przypuszczał, że to kameralne, napisane z myślą o klawesynie dzieło stanie się bestsellerem, a sam artysta – ikoną popkultury.

Gould powrócił do tego utworu pod koniec swojego życia, w 1981 roku, zamykając klamrą swoją genialną i pełną ekstrawagancji karierę. Dziś, po dekadach od tamtych premier, warto zadać sobie pytanie: czy interpretacje Goulda to wciąż nienaruszalny „wzór metra” z Sèvres? A może magnetyzm jego osobowości nieco przesłania nam dokonania innych mistrzów?

„Wzór metra” czy rewolucyjny przewrót?

Mówienie o nagraniu z 1955 roku jako o „wzorze metra” jest o tyle przewrotne, że Gould… zdemolował ówczesne standardy wykonywania Bacha. Zamiast romantycznego, pełnego patosu podejścia, zaproponował coś rześkiego, matematycznie precyzyjnego, a jednocześnie granego w zawrotnych, wręcz rockandrollowych tempach. Jego Bach był nowoczesny, surowy i pulsujący energią.

Z kolei nagranie z 1981 roku to zupełnie inna opowieść – wolniejsza, pełna zadumy, głęboko intelektualna. Te dwa wykonania pokazują, że dla samego Goulda stały wzorzec nie istniał. On ten utwór nieustannie dekonstruował.

Czy ktoś prześcignął mistrza? Inne spojrzenia na Goldbergi

Muzyka to na szczęście nie sport – tu nie da się zmierzyć sukcesu stoperem. Wielu wybitnych pianistów i klawesynistów udowodniło, że z arcydzieła Bacha można wydobyć zupełnie inne, równie zachwycające barwy:

• András Schiff – tam, gdzie u Goulda dominuje perkusyjna precyzja i chłód, Schiff wnosi śpiewność, niesamowitą lekkość i taneczny, barokowy wdzięk. Jego Bach jest cieplejszy, bardziej ludzki.

• Murray Perahia – proponuje interpretację niezwykle elegancką, zbalansowaną i głęboką emocjonalnie, bez cienia ekscentryczności.

• Zhu Xiao-Mei – chińska pianistka – odnalazła w Wariacjach niemal buddyjski spokój, harmonię i głęboką duchowość, która ucieka od technicznego popisu na rzecz czystej kontemplacji.

• Kimiko Ishizaka – jej wykonanie zachwyca absolutną transparentnością i wiernością tekstowi nutowemu, pokazując piękno czystej formy.

Nie zapominajmy też o wykonaniach klawesynowych (jak te w wykonaniu Trevora Pinnocka czy Pierre'a Hantaï), które przywracają dziełu jego oryginalny, historyczny blask.

Pułapka osobowości. Słuchamy Bacha czy Goulda?

Nie da się ukryć, że ocena dokonań Goulda jest nierozerwalnie związana z jego legendą. Niskie krzesełko z odciętymi nogami, z którego nie chciał zrezygnować, słynne nucenie i podśpiewywanie pod nos podczas gry (słyszalne na nagraniach!), obsesyjne unikanie przeziębień i całkowite wycofanie się z koncertów na rzecz studia nagraniowego – to wszystko stworzyło mit „szalonego geniusza”.

Osobowość Goulda ma gigantyczny wpływ na to, jak go odbieramy. Słuchając jego Wariacji, nie obcujemy z samym Bachem. Obcujemy z Bachem w głębokim, intymnym dialogu z Gouldem. Ta interpretacja jest tak zaborcza, że momentami całkowicie dominuje nad kompozycją. Dla jednych to szczyt artyzmu, dla innych – bariera, która nie pozwala w pełni cieszyć się architekturą barokowego dzieła.

Werdykt z perspektywy czasu

Czy ktoś prześcignął Glenna Goulda? W kategorii technicznej precyzji i świeżości spojrzenia – być może tak. W historii fonografii pojawiło się wiele wykonań doskonalszych brzmieniowo, bardziej wiernych epoce czy po prostu przyjemniejszych w odbiorze.

A jednak nagrania Kanadyjczyka mają w sobie coś z magii, obok której nie da się przejść obojętnie. Gould nie stworzył „wzoru metra” w sensie jedynej słusznej miary. Stworzył raczej punkt odniesienia – absolutną świętość, z którą każdy kolejny artysta mierzący się z Wariacjami Goldbergowskimi musi, chcąc nie chcąc, wejść w dyskusję.

A dla nas, słuchaczy, to najpiękniejszy prezent. Możemy bowiem wybierać między matematycznym chłodem geniusza a ciepłem jego następców, niezmiennie zachwycając się tym, jak nieskończony potencjał kryje w sobie muzyka Johanna Sebastiana Bacha.

A jakie jest Wasze zdanie?

O kobietach, które nie chcą być feministkami (i o długu, który wszystkie spłacamy)

Zdarzyło Wam się kiedyś usłyszeć z ust znajomej, koleżanki z pracy czy młodej dziewczyny słowa: „Och, ale ja nie jestem feministką”? Przyznam szczerze, że za każdym razem, gdy to słyszę, czuję specyficzny rodzaj wewnętrznego oporu. Może nawet lekki smutek. Zastanawiam się wtedy, jak głęboko zakorzeniła się w nas narracja, która każe nam odcinać się od ruchu, dzięki któremu jesteśmy dzisiaj dokładnie tym, kim chcemy być.

To niezwykły paradoks naszych czasów. Wiele współczesnych kobiet korzysta z pełnej palety wolności, traktując ją jak powietrze – coś naturalnego, darmowego i oczywistego. A przecież ta wolność ma konkretne imiona, twarze i historię pełną potu, łez, a nierzadko i krwi.

Beneficjentki bez wiedzy i wdzięczności

Mówię to z pełnym przekonaniem i bez cienia przesady: jeśli dzisiaj studiujesz, jeśli pracujesz zawodowo, jeśli decydujesz o swoim życiu, a swoją wypłatę odbierasz na własne konto w banku – jesteś beneficjentką feminizmu. Niezależnie od tego, czy to słowo budzi w Tobie sympatię, czy lęk. Niezależnie od tego, czy oficjalnie się od niego odżegnujesz.

Żyjemy w świecie ukształtowanym przez wielowiekową, głęboką dominację mężczyzn. Ta dominacja trwała tak długo, że otaczającą nas rzeczywistość – dawną i obecną – wciąż podświadomie traktujemy bez głębszej refleksji. Przyjmujemy status quo jako stan wyjściowy natury. Zapominamy, że jeszcze nie tak dawno temu świat wyglądał zupełnie inaczej.

„Kobieta jest wiecznie małoletnia” – tak wprost i bez ogródek sankcjonował pozycję połowy ludzkości słynny Kodeks Napoleona. Kobieta była w nim całkowicie podporządkowana najpierw władzy ojca, potem mężowi. Bez prawa do stanowienia o sobie, bez prawa do własnego majątku, bez głosu.

To właśnie sufrażystki i pierwsze feministki, tak potwornie wówczas wyśmiewane, marginalizowane, wytykane palcami i więzione, zerwały te kajdany. To one wydeptały ścieżki do uniwersyteckich sal wykładowych, do urzędów, do banków i do urn wyborczych. To im zawdzięczamy to, że nasz głos – dosłowny i polityczny – ma dziś znaczenie.

Prawa zdobyte nie są dane na zawsze

Dlaczego o tym piszę przy porannej kawie? Ponieważ najbardziej niepokoi mnie lekkość, z jaką zapominamy o przeszłości. A historia uczy nas jednej, brutalnej prawdy: żadne prawo nie jest wyryte w kamieniu na zawsze.

Mechanizmy społeczne i polityczne bywają przewrotne. To, co dziś wydaje się nam nienaruszalnym standardem i prawem człowieka, przy niesprzyjających wiatrach, zmianach kulturowych czy kryzysach może zostać nam odebrane. Historia nie porusza się wyłącznie po linii prostej ku postępowi – potrafi gwałtownie zawrócić. O zdobyte prawa trzeba dbać, trzeba ich pilnować i trzeba mieć świadomość ich kruchości.

Siła ukryta w solidarności

W tym wszystkim kluczem do przetrwania i rozwoju jest solidarność pomiędzy nami – kobietami. Prawdziwe, głębokie siostrzeństwo, które potrafi wznieść się ponad drobne różnice poglądów czy stylów życia. Niestety, odosobnione głosy uciekające od feminizmu pokazują, że nie wszystkie z nas to rozumieją. Czasem zamiast budować wspólny front wsparcia, wybieramy obojętność lub, co gorsza, wzajemne ocenianie.

Zatrzymajmy się na chwilę w tym codziennym biegu. Kiedy następnym razem spojrzysz na swoją kartę bankomatową, na swój dyplom ze studiów czy na umowę o pracę, pomyśl o tych wszystkich kobietach, które były przed nami. Nie bójmy się słowa na „F”. Bądźmy wdzięczne, bądźmy czujne i przede wszystkim – bądźmy dla siebie oparciem.

Pamięć to nasz podstawowy obowiązek wobec przeszłości i jedyna tarcza na przyszłość.

***

Jeśli macie ochotę zapoznać się z historią feminizmu "w pigułece", to zapraszam Was na stronę mojej prezentacji: Feminizm na skróty

Boże igrzysko, czyli jak Brytyjczyk nauczył nas patrzeć na własną historię

Czy można pisać o historii Polski bez narodowego zadęcia, a jednocześnie z ogromną empatią i zrozumieniem? Norman Davies udowodnił, że tak. Ten brytyjski historyk dokonał rzeczy niezwykłej – zdjął z naszych dziejów grubą warstwę zakurzonego, XIX-wiecznego patosu, a w zamian dał nam fascynującą, żywą opowieść, która zachwyciła Zachód i na nowo otworzyła oczy nam samym.

Jak właściwie Brytyjczyk widzi Polskę i Polaków w świetle naszych burzliwych dziejów?

Polska jako serce Europy, nie jej peryferia

Dla zachodnich historyków przez dziesięciolecia Europa Środkowo-Wschodnia była jedynie szarą strefą między Niemcami a Rosją. Davies całkowicie odrzucił ten punkt widzenia. W swojej słynnej książce Serce Europy pokazał, że bez zrozumienia Polski nie da się zrozumieć tożsamości całego kontynentu.

Dla niego Polska nie jest „ofiarą na marginesie”, ale kluczowym aktorem europejskiej sceny, którego losy jak w soczewce skupiają najważniejsze procesy i dramaty naszej cywilizacji.

Fenomen tolerancji i wolności szlacheckiej

W czasach, gdy Europa Zachodnia płonęła w ogniu wojen religijnych, w Polsce panował pokój konfesyjny. Davies z podziwem opisuje fenomen I Rzeczypospolitej jako państwa bez stosów.

Co ciekawe, brytyjskie oko dostrzega uderzające podobieństwa między dawnym polskim parlamentaryzmem a historią ustroju Anglii. Tam, gdzie inni widzieli tylko „warcholstwo” i anarchię, Davies dostrzega głębokie, przedwczesne wręcz przywiązanie do wolności jednostki i niechęć do absolutnej władzy królewskiej. To nie była słabość charakteru – to był system wartości, który wyprzedził swoje czasy, nawet jeśli ostatecznie doprowadził do katastrofy geopolitycznej.

Kresy – zaginiona Atlantyda wielokulturowości

Wielkim wkładem Daviesa w zachodnie rozumienie Polski było przypomnienie o fenomenie dawnych Kresów Wschodnich. Dla brytyjskiego historyka ten utracony świat to polska „Atlantyda” – kraina, która przez stulecia była domem dla niezwykłej mozaiki narodów, języków i religii.

Tam, gdzie współczesny czytelnik widzi często tylko granice na mapie, Davies dostrzega fascynujący tygiel kulturowy. Opisuje Kresy jako przestrzeń, w której polska kultura i tożsamość nie istniały w próżni, ale nieustannie przenikały się, ścierały i współtworzyły barwny świat razem z kulturą litewską, ukraińską, białoruską, żydowską, ormiańską czy tatarską.

Dla Daviesa to właśnie ta wielogłosowość była największą siłą dawnej Rzeczypospolitej. Brytyjczyk patrzy na Kresy z ogromną empatią i nutą nostalgii, zdając sobie sprawę, że wraz z II wojną światową i przesunięciem granic bezpowrotnie zginął unikalny mikrokosmos, który przez wieki definiował to, co w polskiej duszy najbardziej otwarte, tolerancyjne i wielowymiarowe. To tam rodził się romantyzm, który do dziś w nas rezonuje.

Krytyczny podziw dla polskiego charakteru

Spojrzenie Daviesa na Polaków jest pełne ciepła, ale pozbawione złudzeń. Doskonale rozumie nasz narodowy dualizm:

• z jednej strony - niesamowita zdolność do improwizacji, ułańska fantazja, bezgraniczne bohaterstwo w momentach kryzysu i unikalny gen sprzeciwu wobec tyranii,

• z drugiej strony - chroniczny brak realizmu politycznego, skłonność do kłótni o detale i trudności z systematyczną, organiczną pracą w czasach spokoju.

W jego oczach Polacy to naród niedościgniony w walce, który jednak nazbyt często musiał uczyć się, jak wygrywać pokój.

„Polska jest krajem, gdzie historia jest zawsze współczesna, a przeszłość określa teraźniejszość w stopniu niespotykanym nigdzie indziej” – Norman Davies

Dlaczego potrzebujemy jego spojrzenia?

Norman Davies dał nam bezcenny prezent - perspektywę. Pokazał, że nasza historia – ze wszystkimi jej tragediami, powstaniami i rozbiorami – to nie jest pasmo bezsensownych porażek. To gigantyczne, fascynujące laboratorium ludzkiego ducha, wolności i przetrwania.

Dzięki niemu możemy patrzeć na swoje korzenie z dumą, ale i z mądrym zachodnim dystansem. Bo czasem trzeba spojrzeć na siebie oczami przybysza z zamglonej wyspy, by w pełni docenić barwy własnego podwórka.

Polki nie gęsi... czyli o trudnej drodze kobiet do nauki

Usiądźcie wygodnie z filiżanką ulubionej kawy lub herbaty. Dzisiaj, jako że jestem historyczką, chciałabym Was zabrać w podróż w czasie. Czas na małą, ale jakże ważną lekcję historii. Parafrazując Mikołaja Reja: niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polki nie gęsi, iż swą naukę mają!

Czy zastanawialiście się kiedyś, jak wyglądała codzienność kobiet, które pod koniec XIX i na początku XX wieku marzyły o wiedzy? W okresie zaborów rzeczywistość nas, kobiet, była – delikatnie mówiąc – ponura. Według ówczesnego prawa byłyśmy uznawane za „wiecznie małoletnie”. Majątek żony należał do męża, a bez jego zgody kobieta nie mogła nawet wyrobić dokumentów, podjąć pracy czy wyjechać z miasta. Co ciekawe, w 1908 roku zdesperowane polskie emancypantki publicznie spaliły Kodeks Napoleona w ramach protestu przeciwko temu ubezwłasnowolnieniu!

Ograniczenia prawne to jedno, ale prawdziwym murem były ówczesne obyczaje. Dziewczęta z „dobrych domów” miały być ciche, delikatne i mdleć na widok broni. Wybitni ówcześni pedagodzy i filozofowie z całą powagą głosili, że głębsza nauka nie jest przeznaczona dla „cór Ewy”. Pisano wprost: „Lepsza im igła i wrzeciono, oraz że uczonej żony lękają się też mężczyźni równie jak niebezpiecznej cholery”. Smutne, prawda? Przez pokolenia wmawiano kobietom intelektualną niższość, co budowało w nich ogromną barierę psychiczną i brak wiary we własne siły.

Budzenie samowiedzy i czas czynu

Na szczęście Polki nie dały się uciszyć. Przez niemal trzydzieści lat, głównie za sprawą prasy kobiecej i odważnych emancypantek, trwała walka o zmianę myślenia. Przełom przyniósł też... kryzys gospodarczy w latach 70. XIX wieku oraz demografia – kobiet było więcej niż mężczyzn, wiele z nich straciło majątki i po prostu musiały zacząć zarabiać na siebie i rodziny.

Droga na uniwersytety była jednak zamknięta. Czy wiecie, że genialna Maria Skłodowska wyjechała do Paryża tylko dlatego, że odmówiono jej przyjęcia na Uniwersytet Jagielloński? Dopiero w 1894 roku w Krakowie na studia farmaceutyczne przyjęto pierwsze trzy kobiety – i to tylko jako słuchaczki, bez prawa do zdawania egzaminów! Oficjalną zgodę na studia rząd wydał w 1897 roku.

Te, które przetarły szlaki

Kiedy już przełamano pierwsze lody, polskie naukowczynie zaczęły zadziwiać świat. Oczywiście wszyscy znamy naszą dwukrotną noblistkę, Marię Skłodowską-Curie, oraz jej córkę Irène Joliot-Curie, która poszła w ślady mamy i również odebrała Nagrodę Nobla z chemii.

Ale historia polskich kobiet nauki to nie tylko Paryż. Warto wspomnieć chociażby o:

• Marii Zakrzewskiej – która wyjechała do USA i została pionierką medycyny, otwierając w Bostonie szpital prowadzony wyłącznie przez kobiety i zatrudniający czarnoskóre pielęgniarki.

• Antoninie Leśniewskiej – pierwszej kobiecie w Rosji, która uzyskała tytuł magistra farmacji.

• Cezarii Jędrzejowiczowej – wybitnej profesor etnografii.

Dopiero odzyskanie niepodległości w 1918 roku przyniosło Polkom upragnione prawa wyborcze i formalne zrównanie z mężczyznami. Choć, jak dobrze wiemy, codzienna praktyka i mentalność społeczna jeszcze długo musiały gonić literę prawa...

Zostawiam Was dzisiaj z tą refleksją przy Waszych filiżankach. Jakie myśli budzi w Was ta historia? Czy doceniamy dziś wystarczająco to, jak wielką batalię musiały stoczyć nasze prababki, byśmy mogły po prostu... studiować i decydować o sobie?

Najwięksi naukowcy XX wieku. Zdjęcie zrobiono w październiku 1927 roku podczas kongresu Solvaya w Brukseli. 

Zadanie: znajdź "niepasujący" element :) 

Odpowiedź: jedyna kobieta - M. Skłodowska–Curie (trzecia od lewej)