Kiedy adaptacja klasyki staje się zdradą?

Zanim wlejemy gorącą wodę do ulubionej filiżanki i usiądziemy w fotelu, by zastanowić się nad kolejnym filmowym widowiskiem, warto postawić sobie pytanie: czego właściwie oczekujemy od kina, gdy sięga ono po literackie fundamenty naszej kultury? Czy wierne przełożenie fabuły to gwarancja sukcesu, czy może największą zdradą wobec pierwowzoru jest spłaszczenie jego filozoficznego ciężaru?

Głos Emily Wilson — autorki znakomicie przyjętego pierwszego angielskiego przekładu Odysei dokonanego przez kobietę — wywołał niedawno głośną dyskusję w świecie krytyki filmowej i literackiej. Badaczka bezlitośnie oceniła najnowsze monumentalne widowisko Christophera Nolana. Choć reżyser ten od lat przyzwyczaił nas do kunsztownej żonglerki czasem, oszałamiających efektów wizualnych i narracyjnego rozmachu, zdaniem Wilson jego ekranizacja eposu Homera okazała się wydmuszką: pozbawioną psychologicznej, politycznej i etycznej głębi, która od tysiącleci stanowi o sile oryginału.

Wierny detal kontra duch pytania

Sztuka adaptacji od zarania kina budzi kontrowersje. Czyż nie zdarza się nam oburzać w kinowym fotelu, gdy reżyser wycina ulubioną postać, zmienia zakończenie lub przenosi akcję w inne stulecie? A jednak historia sztuki wielokrotnie dowiodła, że zmiana faktograficznych szczegółów bywa wręcz warunkiem koniecznym, by utwór ożył w nowym medium. Film rządzi się innym językiem niż powieść czy epos — potrzebuje obrazu, skrótu, wizualnej metafory.

Prawdziwa zdrada adaptacyjna nie zachodzi na poziomie detaliczności. Nie polega na tym, że Odyseusz nosi inny pancerz, a podróż przez wzburzone morza trwa na ekranie chwile zamiast dziesięcioleci. Prawdziwa zdrada zaczyna się w momencie, gdy twórca odbiera dziełu jego niepokojącą wieloznaczność, a trudne, wielowarstwowe pytania zastępuje prostymi odpowiedziami.

Co właściwie ginie w hollywoodzkim kadrze?

W zarzutach Emily Wilson brzmi echo głębokiego żalu nad tym, co w zderzeniu z wielkobudżetowym kinem najczęściej ulega zatraceniu. Homerowa Odyseja to nie po prostu widowiskowa opowieść o potworach, morskich szturmach i heroicznych potyczkach. To przede wszystkim przejmujący, bolesny traktat o traumie powojennej, o cenie, jaką płaci się za przetrwanie, o zawodności ludzkiej pamięci i etycznych pęknięciach władzy.

Kiedy monumentalny obraz przytłacza złożoność słowa, bohater przestaje być człowiekiem uwikłanym w tragiczne wybory, a staje się jedynie figurą w widowiskowej grze reżysera.

Odyseusz powracający do Itaki nie jest kryształowym zwycięzcą. To człowiek złamany, obarczony winą za śmierć swoich towarzyszy, niezdolny do łatwego odnalezienia się w dawnym życiu. Jego powrót do domu nie przynosi prostego ukojenia — jest krwawy, trudny i budzący wątpliwości moralne. Jeśli reżyser, oszołomiony możliwościami technologicznymi, redukuje ten powrót do sekwencji efektownych scen akcji, gubi to, co w mitologii najcenniejsze: ludzką bezradność wobec losu i własnych słabości.

Złudzenie wizualnego monumentu

Spór wokół filmu Nolana stawia przed nami niezwykle interesujące pytanie o współczesną kulturę odbioru. Czy monumentalny obraz, choćby najpiękniej sfotografowany i oprawiony wariacjami na temat czasu, jest w stanie zastąpić złożoność literatury? Cinema spektaklu ma tendencję do zachwytu nad własną formą. Nolan potrafi budować imponujące architektoniczne konstrukcje kinowe, lecz w tym wypadku — jak celnie zauważa Wilson — spektakl przesłonił pytania polityczne i psychologiczne.

Współczesny widz bywa mamić wrażeniem, że obcuje z dziełem wielkim tylko dlatego, że jest ono głośne, przytłaczające skalią i dopracowane technologicznie. Jednak wielkość klasyki nie leży w jej skali, lecz w odwadze zadawania pytań, na które nie ma łatwych odpowiedzi. Co to znaczy „pamiętać” o domu? Czym staje się wojna, gdy zgasną światła walki, a trzeba spojrzeć w oczy bliskim? Czy władza uświęca okrucieństwo?

Z perspektywy filiżanki...

Patrząc na tę polemikę z perspektywy spokojnej refleksji, trudno nie przyznać racji angielskiej tłumaczce. Adaptacja ma prawo być autonomiczna, ma prawo interpretować i przetwarzać. Ale jeśli wycina z arcydzieła jego etyczny i psychologiczny rdzeń, staje się jedynie bezduszną wydmuszką — pięknie zapakowanym prezentem, w którym nie ma nic w środku.

Nie bójmy się zatem wymagać od kina czegoś więcej niż tylko wizualnego zachwytu. Klasyka przetrwała tysiąclecia nie dlatego, że opowiadała sprawnie napisane przygody, ale dlatego, że przeglądaliśmy się w niej jak w lustrze ze wszystkimi naszymi lękami, słabościami i pytaniami o sens powrotu do własnego „ja”. I warto, by kino od czasu do czasu miało odwagę to lustro przed nami postawić.

Jeśli bliskie Ci jest humanistyczne spojrzenie na współczesność, zapraszam na moją autorską stronę Humanistka.pl oraz do subskrypcji newslettera.