Tkanina z Bayeux jako średniowieczny reportaż

W świecie, w którym informacja dociera do nas w ułamku sekundy, a ekrany telefonów bezustannie migoczą nagłówkami o dynamicznych zmianach na geopolitycznej mapie świata, łatwo ulec złudzeniu, że „wojna informacyjna” i kreowanie narracji to wynalazki naszych czasów. Nic bardziej mylnego. Aby się o tym przekonać, wystarczy przyjrzeć się niezwykłemu wydarzeniu, które właśnie elektryzuje miłośników sztuki i historii po obu stronach kanału La Manche.

​Po niemal tysiącu lat do Anglii powróciła Tkanina z Bayeux. To monumentalne, siedemdziesięciometrowe dzieło sztuki, pod ścisłą eskortą i w specjalnej klimatyzowanej skrzyni chroniącej delikatne nici przed najmniejszymi drganiami, dotarło do British Museum. Rekordowe zainteresowanie wystawą (bilety wyprzedane na pniu za kwotę 2,5 miliona funtów!) pokazuje, że to nie tylko bezcenny zabytek, ale też opowieść, która wciąż ma magnetyczną siłę.

​Spójrzmy jednak na to dzieło nie tylko jak na zabytek, ale jak na… pierwszy wielki, średniowieczny reportaż wizualny.

Kto trzyma igłę, ten ma władzę

​Tkanina z Bayeux to w rzeczywistości gigantyczny haft wykonany kolorowymi wełnianymi nićmi na lnianym płótnie. Przedstawia wydarzenia, które doprowadziły do bitwy pod Hastings w 1066 roku i sam podbój Anglii przez Wilhelma Zdobywcę.

​Gdy przyjrzymy się jej z bliska, uderza nas komiksowa wręcz struktura. Scena po scenie, klatka po klatce, tkaczki (najprawdopodobniej angielskie zakonnice pracujące pod okiem normandzkich zleceniodawców) uwieczniły dramatyczne losy dwóch pretendentów do angielskiego tronu: Harolda Godwinsona oraz Wilhelma, księcia Normandii.

​W tym miejscu warto jednak zadać kluczowe, reporterskie pytanie: Kto był "sponsorem" tego przedsięwzięcia?

​Wszystko wskazuje na to, że inicjatorem powstania tkaniny był Odo, biskup Bayeux i przyrodni brat Wilhelma Zdobywcy. Odo nie tylko zabezpieczał interesy nowej władzy, ale sam pojawia się na płótnie w glorii chwały, zagrzewając wojowników do walki. Tkanina miała zawisnąć w katedrze w Bayeux – miejscu publicznym, gdzie niepiśmienny lud mógł chłonąć historię obrazkową.

​I tu kryje się geniusz tej propagandy. Tkanina nie powstała, by obiektywnie zrelacjonować fakty. Powstała, by usprawiedliwić najazd.

​Anatomia manipulacji sprzed tysiąca lat

​Jak sprawić, by brutalny podbój obcego kraju wyglądał na sprawiedliwy i popierany przez samego Boga? Normanowie użyli do tego subtelnych narzędzi narracyjnych, które współcześni spece od wizerunku nazwaliby framingiem (ramowaniem):

• ​Złamanie przysięgi jako grzech kardynalny: główna oś fabularna tkaniny koncentruje się wokół przysięgi, jaką Harold rzekomo złożył Wilhelmowi na świętych relikwiach, obiecując mu angielską koronę. Gdy Harold sam zasiada na tronie po śmierci Edwarda Wyznawcy, zostaje przedstawiony jako krzywoprzysięzca i uzurpator.
• ​Demonizacja przeciwnika: Harold na tkaninie nie jest pokazany jako potwór – Normanowie byli zbyt sprytni na tak tani zabieg. Pokazano go jako tragicznego, ale ewidentnie ukaranego przez los (i Boga) władcę. Jego śmierć – uwieczniona w słynnej scenie ze strzałą wbitą w oko – miała być ostatecznym dowodem na to, że sprawiedliwości stało się zadość.
• ​Marginesy pełne podtekstów: niezwykle ciekawe są dolne i górne bordiury tkaniny. Obok fantastycznych zwierząt czy scen z bajek Ezopa, w miarę zbliżania się do bitwy pod Hastings, na dolnym marginesie zaczynają pojawiać się odarte z rynsztunku trupy, sępy i uciekający cywile. To genialny zabieg potęgujący dramaturgię i pokazujący nieuchronność klęski tych, którzy sprzeciwili się woli niebios.

​Spojrzenie z perspektywy humanistki 

​Patrząc na to niezwykłe siedemdziesięciometrowe płótno, trudno nie ulec melancholijnej refleksji nad naturą ludzkiej pamięci. Anglosasi – pokonani, ograbieni z ziemi i poddani surowej asymilacji – nie mieli szansy opowiedzieć swojej wersji wydarzeń. Ich głos został dosłownie i w przenośni przeszyty normandzką igłą.

​Przez kolejne stulecia to właśnie Tkanina z Bayeux kształtowała wyobrażenie o tym, co wydarzyło się w 1066 roku. Stała się dominującym kodem kulturowym, podręcznikową ilustracją i ostateczną prawdą o narodzinach nowej Anglii.

​To dla nas, współczesnych odbiorców, ważna lekcja uważności. Kiedy dziś czytamy doniesienia prasowe, oglądamy relacje w telewizji czy przeglądamy media społecznościowe, pamiętajmy o Tkaninie z Bayeux. Zawsze warto zadać sobie pytanie: Kto trzyma igłę w tej opowieści? Kto decyduje o tym, które postacie znajdą się w centrum, a czyje głosy zostaną zepchnięte na margines historii?

​Bo ostatecznie to nie samo zwycięstwo decyduje o tym, jak zostaniemy zapamiętani – decyduje o tym ten, kto ma przywilej opowiedzenia o nim światu.

Wielogłos w lustrze, czyli o sztuce wybierania samego siebie

Zjawisko nieskończonego odbicia od zawsze miało w sobie coś magnetycznego. Kiedy ustawimy dwa lustra naprzeciw siebie, tworzy się korytarz złożony z niezliczonych, coraz mniejszych obrazów tej samej rzeczywistości. Podobnie dzieje się, gdy skierujemy obiektyw kamery na ekran monitora, który ten obraz wyświetla. Nieskończoność ukryta w prostej codzienności.

Niedawno, patrząc w takie lustrzane przejście, zaczęłam zastanawiać się nad własnym życiem. Nad tym, kim tak naprawdę jestem i czy realizuję wyobrażenie o sobie, które nosiłam w sobie od lat. Przez całe życie szukamy przecież własnej tożsamości – raz z lepszym, raz z gorszym skutkiem. Często dopada nas pytanie: Co by było, gdyby? Gdybyśmy w kluczowym momencie skręcili w inną uliczkę, wybrali inny zawód, posłuchali głosu dawnych, młodzieńczych ambicji?

W mojej wyobraźni ten lustrzany wielogłos ożył, a przy stole w moim pokoju usiadły kobiety, którymi mogłam się stać. Każda z nich zrealizowała jakiś wielki, młodzieńczy plan.

Blaski i cienie niespełnionych mitów

Przyjrzyjmy się im przez chwilę, tak jak ja przyglądałam się im przy filiżance porannej kawy.

• Sukces okupiony samotnością. Jedna z moich wersji została rektorką renomowanej uczelni. Osiągnęła szczyt akademickiej kariery, ale jako kobieta musiała pracować w dwój- lub trójnasób, by ten sukces wywalczyć. Koszt? Rozpad życia osobistego, samotność na szczycie i pytanie, czym w zasadzie jest to upragnione szczęście.

• Pułapka ideałów. Druga została sędzią w sądzie karnym – tak jak planowała na studiach. Dziś zamiast satysfakcji nosi w sobie nocne koszmary i ciężar obcowania z najciemniejszą stroną ludzkiej natury. Kolejna, psycholożka, chciała zbawiać świat, dopóki nie zderzyła się z granicami własnej sprawczości i tragedią pacjentów, których nie zdołała uratować.

• Cena pasji. Światowej sławy pianistka, porównywana do samej Marthy Argerich, żyje w wiecznym niedoczasie, zmęczona trasami koncertowymi, z lękiem patrząc na swoje dłonie, w które wkrada się reumatyzm. Nawet wersja w brązowym habicie karmelitanki, która po latach walki z własną naturą została przeoryszą, wyznała po cichu, że po drodze zgubiła gdzieś wiarę.

Najbardziej wstrząsające było jednak spotkanie z tą wersją, która poddała się najwcześniej – która w akcie rozpaczy postanowiła zakończyć swoją podróż przez życie. Przyszła z przesłaniem, które mną wstrząsnęło: dopóki żyjemy, możemy wszystko zmienić. Największym dramatem jest utrata możliwości dokonywania wyborów i utknięcie w zaklętym kręgu wiecznego, niezmiennego cierpienia.

Pochwała "zwyczajnego" tu i teraz

Kiedy ten niezwykły, wyobrażony sabat moich alter ego dobiegł końca, zrozumiałam coś bardzo ważnego. Żadna z tych dróg – choć na papierze wyglądała spektakularnie – nie gwarantowała szczęścia.

Moje życie może i nie jest bezpośrednią realizacją młodzieńczych fantazji o podboju świata, ale jest ciekawe, daje ogromne pole do popisu dla moich umiejętności i pozwala każdego dnia realnie pomagać innym. Realizuję swoje twórcze ambicje i spotykam wspaniałych ludzi, z którymi mogę godzinami rozmawiać przy filiżance dobrej kawy.

Co najważniejsze – po latach poszukiwań i przejściu przez wiele trudnych momentów nauczyłam się kochać i akceptować siebie dokładnie taką, jaką jestem. Odnalazłam spokój. 

Spojrzeć w lustro z miłością

Czasami musimy symbolicznie spotkać się ze wszystkimi swoimi niespełnionymi ambicjami i żalami, żeby zrozumieć, że najlepsza wersja nas samych to nie ta z pierwszych stron gazet, z rektorskim łańcuchem czy z sal koncertowych. Najlepsza wersja to ta, która potrafi cieszyć się chwilą, kochać, być uważną na drugiego człowieka i z uśmiechem spojrzeć w swoje własne, codzienne odbicie w lustrze. 

A Wy? Gdybyście dziś otworzyli drzwi swoim alternatywnym wersjom z przeszłości, o co byście je zapytali, a za co byście sobie podziękowali?

Słowa, które milkną w nas. O kruchości wolności według Salmana Rushdiego

Kiedy siadam przy biurku z parującą filiżanką w dłoniach, często myślę o tym, jak wielkim luksusem jest sam ten moment – spokój, chwila na refleksję i możliwość przelania na ekran każdej, nawet najbardziej ulotnej czy niepokornej myśli. W świecie, który pędzi i nieustannie nas zagłusza, rzadko zastanawiamy się nad fundamentami, na których stoi nasza codzienność. Wydają się nam one tak naturalne jak powietrze, którym oddychamy.

Niedawne słowa Salmana Rushdiego, wypowiedziane na początku lipca w Londynie, brutalnie jednak ten spokój burzą. Pisarz, który za swoją wierność słowu zapłacił niewyobrażalnie wysoką osobistą cenę, odebrał tam z rąk Królewskiego Towarzystwa Literackiego niezwykle rzadkie i prestiżowe wyróżnienie Companions of Literature (przyznawane maksymalnie trzydziestu żyjącym pisarzom za wybitny wkład w literaturę i porozumienie między kulturami). Choć okazja była świętem literatury, Rushdie wykorzystał ją, by przypomnieć nam o czymś, o czym w głębi duszy wolelibyśmy zapomnieć: wolność słowa nie jest dana raz na zawsze.

Co dla nas szczególnie ważne, te poruszające diagnozy będziemy mieli okazję usłyszeć osobiście – Salman Rushdie będzie bowiem gościem tegorocznej edycji Igrzysk Wolności w Łodzi. To niezwykłe wydarzenie sprawia, że jego londyńskie ostrzeżenie rezonuje w naszym mieście jeszcze mocniej.

Kiedy zaczyna się cenzura?

Diagnoza Rushdiego uderza swoją prostotą i bezkompromisowością. Pisarz głośno ostrzega przed alarmującą falą zakazów książek dostępnych w szkołach i bibliotekach (zjawiskiem przybierającym na sile choćby w Stanach Zjednoczonych), brutalnymi atakami na dziennikarzy oraz uciszaniem artystów wyrażających sprzeciw wobec autorytarnych tendencji. Jednak najgłębszy lęk budzi nie to, co dzieje się na pierwszych stronach gazet, ale to, co pod wpływem tych nacisków rodzi się w ludzkich sercach i umysłach. Warto zastanowić się nad zdaniem, które dotyka samej esencji naszej wolności:

"Demokracja nie umiera dopiero wtedy, gdy zamyka się gazety. Słabnie wcześniej — gdy ludzie zaczynają bać się mówić"

To zdanie rezonuje we mnie niezwykle mocno. Przyzwyczailiśmy się myśleć o zagrożeniach dla wolności w sposób spektakularny – wyobrażamy sobie autorytarne dekrety, cenzurę państwową czy fizyczne zamykanie redakcji. Tymczasem najgroźniejsza odmiana cenzury rodzi się w ciszy. To autocenzura.

W tym miejscu trudno nie przywołać profetycznej wizji George’a Orwella z jego kultowej powieści Rok 1984. Orwell pokazał nam świat, w którym totalitarny system nie tylko kontrolował to, co obywatele robią, ale przede wszystkim to, jak myślą. Narzędziem tej kontroli była „nowomowa” – język tak okrojony ze znaczeń, by ostatecznie uniemożliwić sformułowanie jakiejkolwiek buntowniczej myśli. Najbardziej przerażający w Roku 1984 nie był jednak sam Wielki Brat, ale moment, w którym główny bohater, Winston Smith, zaczyna odczuwać paraliżujący strach przed przelaniem swoich myśli na czystą kartkę pamiętnika.

Właśnie to dzieje się w rzeczywistości, przed którą ostrzega Rushdie. Wszystko zaczyna się niewinnie. Od nieodezwania się w towarzystwie, by nie wywołać burzy. Od niewyrażenia własnego, odmiennego zdania z obawy przed ostracyzmem, krytyką czy współczesną kulturą unieważniania (cancel culture). Z czasem ten drobny, wewnętrzny lęk przed niezrozumieniem zaczyna dyktować to, co piszemy, co mówimy, a w konsekwencji – jak myślimy. Kiedy strach przed opinią innych sprawia, że sami nakładamy sobie knebel na usta, orwellowska wizja staje się naszą codziennością. Wolność nie znika z dnia na dzień — ona powoli wykrwawia się z każdym niewypowiedzianym słowem.

Codzienna uważność na wolność

Rushdie przypomina nam, że prawa, które uznajemy za trwałe, trwają tylko tak długo, jak długo ktoś jest gotów ich bronić. To wezwanie do odpowiedzialności, które dotyczy każdego z nas, nie tylko wielkich pisarzy czy działaczy społecznych.

Obrona wolności słowa w naszej codzienności to nic innego jak praktyka uważności na drugiego człowieka. To gotowość do:

• Wysłuchania głosów, z którymi się nie zgadzamy, bez natychmiastowej chęci ich uciszenia czy skrytykowania.

• Wspierania twórców, pisarzy i artystów, którzy mają odwagę iść pod prąd, nawet jeśli ich wizja świata różni się od naszej.

• Odwagi do bycia autentycznym w swoich własnych refleksjach, bez zakładania maski poprawności na rzecz świętego spokoju.

Demokracja i wolność to nie są monumenty wykute w marmurze. To raczej żywe organizmy, które potrzebują stałej opieki. Słabną, gdy zaczynamy brać je za pewnik.

Zostawiam Was dzisiaj z tą myślą przy Waszych filiżankach. Czy zdarzyło Wam się kiedyś zamilknąć z obawy przed tym, jak Wasze słowa zostaną przyjęte? Czy w dzisiejszym świecie dostrzegacie czasami cienie orwellowskiego świata, w którym strach wygrywa z autentycznością? Wybieracie się na Igrzyska Wolności do Łodzi?

Najważniejszy gość, którego czasem nie dostrzegamy

Wyobraź sobie, że w progu Twojego domu staje znamienity gość. Ktoś, kogo darzysz bezbrzeżnym szacunkiem, czyja obecność wnosi do przestrzeni światło, mądrość i spokój. Może to wielki nauczyciel duchowy, mistrz słowa, albo po prostu najbliższy przyjaciel. Co wtedy robisz?

​Prawdopodobnie parzysz najlepszą herbatę w naczyniach, które trzymasz na specjalne okazje. Dbasz o ton swojego głosu, prostujesz plecy. Każdy Twój ruch staje się uważny, przepełniony szacunkiem. Chcesz, aby ten człowiek czuł się w Twojej obecności bezpieczny, ugoszczony i ważny.

​A teraz pomyśl o momentach, kiedy drzwi się zamykają i zostajesz w pokoju zupełnie sama. Kiedy nikt nie patrzy. Co dzieje się z herbatą? Czy pijesz ją w pośpiechu, z wyszczerbionego kubka, przeglądając mechanicznie ekran telefonu? Co dzieje się z Twoim ciałem, z Twoimi myślami?

​Lekcja mistrza zen

​XIX-wieczny japoński mistrz zen, Soyen Shaku, pozostawił po sobie zestaw prostych zasad na dobre życie. Jedna z nich brzmi jak paradoks, ale dotyka samego sedna ludzkiej godności: „Przyjmuj gościa z takim samym nastawieniem, jakie masz, gdy jesteś sam. Kiedy jesteś sam, zachowaj to samo nastawienie, które masz przy przyjmowaniu gości”.

​W kulturze japońskiej, tak mocno zakorzenionej w rytuałach drogi herbaty (Chado), spotkanie z drugim człowiekiem jest świętością. Ale mistrz Shaku idzie o krok dalej. Przypomina nam, że przestrzeń samotności nie jest zwolnieniem z uważności. Samotność nie oznacza, że pokój jest pusty.

​Znajduje się w nim bowiem ktoś niezwykle ważny. Ty sam(a).

​Szacunek, gdy nikt nie patrzy

​Żyjemy w kulturze nastawionej na pokaz. Dbamy o to, jak wyglądamy w oczach innych, jak prezentują się nasze profile w mediach społecznościowych, jak oceniają nas w pracy czy na uczelni. Przebieramy się w maski taktowności i elegancji dla świata, a gdy zostajemy sami, zdarza nam się „porzucać” formę.

​Jednak prawdziwy szacunek do samego siebie – ten najgłębszy, stanowiący fundament naszego wewnętrznego spokoju – rodzi się właśnie wtedy, gdy nie ma świadków.

​Zachowywać się w samotności tak, jakby obok siedział znamienity gość, to nie kwestia sztywnego konwenansu czy nakładania gorsetu na własną swobodę. To akt głębokiej miłości i uznania własnej wartości.

• ​To decyzja, by przygotować dla siebie posiłek z taką samą troską i estetyką, jak dla ukochanej osoby.
• ​To ułożenie poduszki do medytacji z szacunkiem, a nie rzucenie jej w kąt.
• ​To niesiedzenie w przygarbionej pozycji, która krzywdzi nasze ciało, tylko dlatego, że „nikt nie patrzy”.

​Szacunek do siebie w samotności przejawia się także w higienie naszych myśli. Kiedy jesteśmy sami, często pozwalamy sobie na wewnętrzny monolog pełen krytycyzmu, na który nigdy nie pozwolilibyśmy sobie wobec gościa. Czy powiedziałabyś komuś, kto siedzi naprzeciwko Ciebie przy stole, te wszystkie szorstkie, raniące słowa, które czasem kierujesz do siebie w duchu? Z pewnością nie.

​Samotność jako sanktuarium

​Kiedy zaczynamy traktować samych siebie jak szacownych gości we własnym życiu, zmienia się dynamika naszej codzienności. Zwalniamy tempo. Zaczynamy dostrzegać piękno w prostych czynnościach. Nalewanie wody, otwieranie książki, parzenie naparu w ulubionej filiżance – wszystko to staje się małą ceremonią.

​Samotność przestaje być wtedy pustką czy czekaniem na to, aż ktoś nas zauważy i wypełni nasz czas. Staje się sanktuarium. Miejscem, w którym spotykają się dwie najważniejsze osoby: ta, którą jesteśmy na co dzień dla świata, i ta, która ukrywa się w ciszy naszego serca.

​Warto dziś wieczorem, gdy dom ucichnie, usiąść w fotelu, wyprostować łagodnie plecy i spojrzeć na przestrzeń wokół siebie oczami mistrza Shaku. Zaprosić samą siebie do tego pokoju. Przywitać się ze sobą z taką samą czułością, z jaką wita się kogoś, za kim bardzo się tęskniło.

​Bo jesteś jedynym gościem, który zostanie z Tobą na całe życie. Ugość się najlepiej, jak potrafisz.